हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
युते विधेये गतगम्यभानां भुक्त्या दिनाद्ये गतगम्यके स्तः ॥प्राक्पाकनाथद्युचरस्य तस्य गम्यप्रमाणादिदशा दिनाद्या ॥ ५ ॥पराः परेषां द्युसदां यथा स्यात्प्रान्तेपुनर्जातमितादिमस्येति ॥६॥
इन्हें बीते और आने वाले नक्षत्रों के हिस्सों में जोड़ें। तब वे दिनों और भागों में बीते और आने वाले भाग बन जाते हैं। जिस ग्रह की अवधि पहले आती है, उसकी पहली दशा (ग्रह का समय) आने वाले भाग के बराबर होती है। दूसरे ग्रहों की दशाएँ बारी-बारी से आती हैं। अंत में पहला ग्रह फिर आता है, बीते भाग के लिए।
सरल अर्थ: बलराम की दशाएँ: पहले स्वामी का बाकी भाग वर्ष शुरू करता है। बाकी स्वामी आते हैं। उसका बीता भाग वर्ष का अंत करता है।
उदाहरणम् ॥ वर्षप्रवेशे पुष्यनक्षत्रन्तेनादौ सूर्यदशा जाता दिनाद्या २०॥ अथेयं दशा चतुर्नक्षत्रेशा अतो दशादिनानि चतुर्भुक्तानि लब्धा ५ एकैकनक्षत्रस्य दिनाद्या भुक्तिः ॥ अथ पुष्यनक्षत्रस्य भुक्तघटीभि १२ र्भस्य भुक्ति ५ र्गुणिता ६० सर्वर्क्षघटी ६० भक्ता लब्धा पुष्यस्य गता भुक्तिर्दिनात्मिका १ ॥
बलराम की दशाएँ, उदाहरण: वर्ष प्रवेश पुष्य में, पहले सूर्य के 20 दिन। हर नक्षत्र के 5 दिन। 60 में से 12 घटी बीतीं, तो 1 दिन बीता।
अथगौरीमतदशासुग्रहाणामंतर्दशाचक्रं योगः ॥
गौरी की मुद्दा उप-अवधियाँ: हर ग्रह के दिनों में हर उप-अवधि उसके दिन गुणा गुणक, भाग 60 है।
इयङ्गतनक्षत्रयोरार्द्रापुनर्वस्वोर्भुक्त्या १० युता ११ जाता रवेर्गतदशा ॥ अथ पुष्यघटीभि ४८ र्भभुक्ति ५ र्गुणिता २४०सर्वर्क्षघटी६० भक्ता ४ लब्धा पुष्यस्य गम्या भुक्तिः ॥ इयं गम्यभस्याश्लेषाभिधस्य भुक्त्या ५ युता ९ जाता रवेर्गम्यदशा ॥ तत्रादौ रवेर्गम्यदशादिनात्मिका ९ ततश्चंद्रस्य ५० भौमस्य २६।४० बुधस्य ५६।४० शनेः ३३। २० गुरोः ६३।२० राहोः ४० शुक्रस्य ७० पुनः प्रांते गतदिनमिता ११ रवेर्दशा ज्ञेयेति ॥
बलराम की दशाएँ, उदाहरण आगे: सूर्य के 11 दिन बीते, 9 बाकी। वर्ष सूर्य के 9 दिन से शुरू होता है। बाकी स्वामी आते हैं, और सूर्य के 11 दिन पर वर्ष पूरा…