हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अथ गौरीमतोक्तस्य दशाक्रमस्य दशादिमा या भवसादुपेता ॥सा भुक्तभोग्यर्क्षघटीविनिघ्ना सर्वर्क्षनाडीविहता दिनाद्यम्॥द्विधा यदाप्तं त्विह भोग्यभुक्तं तस्य ग्रहस्यैव लिखेदधस्तात्॥दशाप्रमाणं परतो ग्रहाणां यथास्थमग्रे विलिखेदधोधः ॥
आगे, गौरीमत (गौरी का मत, नौ ग्रहों की दशा पद्धति) में बताया दशा (ग्रह का समय) का क्रम। जन्म नक्षत्र (तारा) से मिली पहली दशा लें। उसे नक्षत्र की बीती हुई और बाकी घटी (24 मिनट की इकाई) से गुणा करें। नक्षत्र की सारी घटियों से भाग दें। जो आए, वह दिन आदि में होता है। यहाँ दो संख्याएँ मिलती हैं: बाकी भाग और बीता भाग। बाकी भाग को उसी ग्रह के लिए नीचे लिखें। फिर अगले ग्रहों की दशाओं की लंबाइयाँ क्रम से एक के नीचे एक लिखें...
सरल अर्थ: गौरी की दशाएँ, पहली दशा: उसे जन्म नक्षत्र के बीते और बाकी भाग के अनुसार बाँटें।
प्रांते पुनर्भुक्तघटीसमुत्थं दिनाद्यमाद्यस्य लिखेत्स्वगस्येति ॥ उदाहरणम् ॥ कस्यापि रोहिणी जन्मनक्षत्रं सा रोहिणी चंद्राधःस्था अतः प्रथमवर्षे चंद्रस्य दशा द्वितीयवर्षे भौमस्य तृतीयवर्षे राहोर्दशा एवमग्रेपि ज्ञेयम् ॥ अथास्य जन्मनिरोहिणीनक्षत्रस्य भुक्तघटिकाः ४० भोग्यघटिकाः २० तत्राष्टमवर्षप्रवेशे शुक्रदशा जाता ॥ तस्या दिनानि ६० भोग्य २० घटीगुणानि १२०० सर्वर्क्षघटी ६० भक्तानि जातानि शुक्रदशादिनानि तत्राष्टमवर्षे आदौ शुक्रदशा भोग्यदिनमिता २० ततो रवेः १८ ततश्चंद्रस्य ३० भौमस्य २१ राहोः ५४ गुरोः ४८ शनेः ५७ ज्ञस्य ५१ केतोः २१ पुनः प्रान्ते शुक्रदशा भुक्तदिनमिता ४० ज्ञेया ॥
गौरी की दशाएँ, उदाहरण: जन्म नक्षत्र रोहिणी, आठवें वर्ष में शुक्र की दशा। शुक्र 20 दिन, फिर बाकी, केतु 21 दिन, फिर शुक्र 40।
अत्र गौरीमतमहादेवमतदशा बलराममतदशा च मासप्रवेशे मासप्रवेशदिननक्षत्राज्ज्ञेया ॥ दिनप्रवेशे दिनप्रवेशस्पष्टलग्ननक्षत्राज्ज्ञेया ॥ यथा मेषे त्रयोदशांशविंशतिकलापर्यन्तमश्विनीनक्षत्रमेव ज्ञेयम् ॥ अस्या एव नामान्तरं मुद्दादशेति ॥
मास और दिन की दशाएँ: मास प्रवेश पर उस दिन का नक्षत्र लें; दिन प्रवेश पर लग्न का नक्षत्र। ये मुद्दा दशाएँ हैं।