हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
षडंशतुल्यास्त्वेतासां नाडिकाद्याः फलं दशाः ॥अथवा रुद्रनक्षत्रात्रित्रिभिर्भैर्दशेश्वराः ॥४॥एते एव भवंतीति महादेवेन भाषितम् ॥
दिन में ये दशा (ग्रह का समय) की लंबाइयाँ छठा भाग होती हैं, घटी (24 मिनट की इकाई) और उससे छोटी इकाइयों में। ये फल देती हैं। या फिर आर्द्रा (रुद्र के नक्षत्र) से तीन-तीन नक्षत्रों के समूहों में गिनें। यही ग्रह दशा के स्वामी हैं। महादेव ने यह कहा।
सरल अर्थ: दिन की दशाएँ: दिनों का छठा भाग, घटी में। महादेव का मत: आर्द्रा से गिनें, हर स्वामी के तीन नक्षत्र।
अथ गौरीमतोक्तस्य दशाक्रमस्य दशादिमा या भवसादुपेता ॥
गौरी की दशाएँ, पहली दशा: उसे जन्म नक्षत्र के बीते और बाकी भाग के अनुसार बाँटें।
प्रांते पुनर्भुक्तघटीसमुत्थं दिनाद्यमाद्यस्य लिखेत्स्वगस्येति ॥ उदाहरणम् ॥ कस्यापि रोहिणी जन्मनक्षत्रं सा रोहिणी चंद्राधःस्था अतः प्रथमवर्षे चंद्रस्य दशा द्वितीयवर्षे भौमस्य तृतीयवर्षे राहोर्दशा एवमग्रेपि ज्ञेयम् ॥ अथास्य जन्मनिरोहिणीनक्षत्रस्य भुक्तघटिकाः ४० भोग्यघटिकाः २० तत्राष्टमवर्षप्रवेशे शुक्रदशा जाता ॥ तस्या दिनानि ६० भोग्य २० घटीगुणानि १२०० सर्वर्क्षघटी ६० भक्तानि जातानि शुक्रदशादिनानि तत्राष्टमवर्षे आदौ शुक्रदशा भोग्यदिनमिता २० ततो रवेः १८ ततश्चंद्रस्य ३० भौमस्य २१ राहोः ५४ गुरोः ४८ शनेः ५७ ज्ञस्य ५१ केतोः २१ पुनः प्रान्ते शुक्रदशा भुक्तदिनमिता ४० ज्ञेया ॥
गौरी की दशाएँ, उदाहरण: जन्म नक्षत्र रोहिणी, आठवें वर्ष में शुक्र की दशा। शुक्र 20 दिन, फिर बाकी, केतु 21 दिन, फिर शुक्र 40।
अत्र गौरीमतमहादेवमतदशा बलराममतदशा च मासप्रवेशे मासप्रवेशदिननक्षत्राज्ज्ञेया ॥ दिनप्रवेशे दिनप्रवेशस्पष्टलग्ननक्षत्राज्ज्ञेया ॥ यथा मेषे त्रयोदशांशविंशतिकलापर्यन्तमश्विनीनक्षत्रमेव ज्ञेयम् ॥ अस्या एव नामान्तरं मुद्दादशेति ॥
मास और दिन की दशाएँ: मास प्रवेश पर उस दिन का नक्षत्र लें; दिन प्रवेश पर लग्न का नक्षत्र। ये मुद्दा दशाएँ हैं।