हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अथात्र वर्षफले संक्रांतिदिवसान् पञ्चाङ्गपत्रे दृष्ट्वा तत्तद्दशाप्रवेशमालक्ष्य फलानि वाच्यानि ॥ अत एव साम्प्रदायिकाः कस्मिन् काले दशाप्रवेशो जात इति संशये सौरसावनदिनादिवर्षमानेन दशाहाश्च समानयन्ति ॥
इसलिए वर्ष के फलों में, पंचांग (तिथि-पत्र) में देखें कि सूर्य किन दिनों हर राशि में प्रवेश करता है। उनसे देखें कि हर दशा (ग्रह का समय) कब शुरू होती है। फिर फल बताएँ। इसीलिए परंपरा के लोग वर्ष की सौर-नागरिक लंबाई लेते हैं। दशा के शुरू होने के समय पर संदेह हो, तो वे उसी से दशा के दिन निकालते हैं।
सरल अर्थ: दशाओं का समय बाँधना: पंचांग से सूर्य के राशि प्रवेश के दिन लें। संदेह हो तो सौर-नागरिक वर्ष की लंबाई लें।
तत्र दशाप्रवेशकालज्ञानार्थं वर्षप्रवेशवारादौ प्रथमदशादिनानि योज्यानि उपरि सप्ततष्टानि द्वितीयदशाप्रवेशे वारघटीपलात्मकः कालो भवति ॥ पुनर्द्वितीयदशाप्रवेशकाले द्वितीयदशादिनानि योज्यानि तृतीयदशाप्रवेशकालो भवति ॥ एवमग्रेपि ॥
हर दशा का आरंभ दिन: दशा के दिन वर्ष के आरंभ के वार और समय में जोड़ें। पूरे सप्ताह निकाल दें।
उदाहरणम् ॥ श्रावणकृष्णनवम्यां शुक्रवासरे सूर्योदयाद्गतघटीपलेषु ५।३६ वर्षप्रवेशः अस्मिन्वर्षप्रवेशकाले प्रथमं बुधदशा जातासौरसावनदिनात्मिका २९।४७।५० पुनर्वर्षप्रवेशवारादौ ६।५।३६ बुधदशाहाः २९।४७।५० योजिताः ३५।५३।२६वारस्थाने सप्ततष्टे शेषं शनिवारो जातः ॥ वर्षप्रवेशादेकोनत्रिंशद्दिनान्तरं शनिवारे सूर्योदयाद्गतघटीपलेषु५३।२६। द्वितीयदशाप्रवेशो लग्नस्य जातः ॥ पुनरस्मिन् काले ०।५३।२६ लग्नदशाहा योजिताः ॥ पूर्ववत्तृतीयदशाप्रवेशो वाराद्यः कालो भवति ॥ एवं सर्वत्र ॥
हल किया उदाहरण: शुक्रवार से शुरू होने वाला वर्ष और बुध के 29 दिन 47 घटी। इससे लग्न की दशा का आरंभ शनिवार को पड़ता है।
वामनेन तु मुन्थाफलज्ञानार्थं लग्नवन्मुन्थादशापि कर्तव्येत्युक्तम् ॥
मुंथा की दशा: वामन कहते हैं कि मुंथा को भी एक दशा दें, जो लग्न की तरह निकाली जाए।