हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अत्र कालहोरेशानयनार्थं वारप्रवृत्तिनयनार्थं सुगमोपायो मिश्रकृतः॥रेखास्वदेशांतरयोजनैः पलैर्निजांघ्रि ४ हीनैः शरवेदघट्यः४५॥युतोनिताः प्राक् परतो दिनार्द्धयुक्ताः स्फुटस्तैर्दिवसप्रवेशः ॥
यहाँ कालहोरा (घंटे का स्वामी ग्रह) का स्वामी और वार का आरंभ निकालने का मिश्र का बनाया एक आसान तरीका है। अपने स्थान और याम्योत्तर रेखा के बीच के योजन (दूरी का एक माप) लें। उन्हें पल (24 सेकंड की इकाई) गिनें, अपना चौथाई घटाकर। पूर्व के स्थान के लिए उन्हें 45 घटी (24 मिनट की इकाई) में जोड़ें। पश्चिम के स्थान के लिए उन्हें घटा दें। फिर आधा दिन जोड़ें। इससे वार का सही आरंभ मिलता है।
सरल अर्थ: वार का आरंभ: याम्योत्तर से दूरी, चौथाई घटाकर, 45 घटी में जोड़ी जाती है। फिर आधा दिन जोड़ा जाता है।
तत्र मध्यरेखानगराद्गर्गराटाभिधात्पूर्वदिशि काशी चतुःषष्टियोजनानि ६४ ॥ एतानिनिजचतुर्थांश १६ हीनानि ४८ जातानि काश्यां देशांतरफलानि ॥ एभिः पलैः शरवेदघट्यः ४५ पूर्वदेशत्वाद्युक्ता जाताः ॥ काश्यांध्रुवांकः ४५।४८ अयं स्वदिनार्द्धेन १६।४५ युतो ६२।३३ अहोरात्रघटिका ६० हीनो जातः सूर्योदयाद्गतघटी २ पलेषु ३३ वारप्रवृत्तिकालः ॥
काशी में वार का आरंभ, उदाहरण: 64 में से 16 घटाने पर 48 पल बचते हैं। 45;48 में 16;45 जोड़कर 60 घटाने पर सूर्योदय के बाद 2;33 मिलता है।
अथ वारप्रवृत्तिघटिकाः २३३ इष्टघटिकासु ५।३६ हीनाः ३।३ जाता वारप्रवृत्तेर्घटिकाः ३। ३ द्विगुणिताः ६।६ पञ्चभक्ताः लब्धागतकालहोराः १ दिनाधिपाच्छुक्रात्पृथक्पृथग्गणनया द्वितीयस्य कालहोरा वर्षे अस्यच आद्या दशा ततः षष्ठषष्ठानुक्रमेण चंद्रशनिगुरुभौमरविशुक्राणां सौरवर्षे ३६० सप्तमांशेन ५१।२५।४२।४१।२५ दिनादिना सौरसावनवर्षे ३६५।१५।३१।३१।२४ सप्तमांशेन दिनादिना ५२।१०।४७।२१।२५ वा मिताक्रमेणैकैकदशा वर्षे स्यात् ॥
कालहोरा का उदाहरण: एक घंटा बीत चुका है, इसलिए दूसरे घंटे का स्वामी वर्ष शुरू करता है। हर स्वामी को वर्ष का सातवाँ भाग मिलता है, लगभग 51 या 52 दिन।