हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
तत्र मध्यरेखानगराद्गर्गराटाभिधात्पूर्वदिशि काशी चतुःषष्टियोजनानि ६४ ॥ एतानिनिजचतुर्थांश १६ हीनानि ४८ जातानि काश्यां देशांतरफलानि ॥ एभिः पलैः शरवेदघट्यः ४५ पूर्वदेशत्वाद्युक्ता जाताः ॥ काश्यांध्रुवांकः ४५।४८ अयं स्वदिनार्द्धेन १६।४५ युतो ६२।३३ अहोरात्रघटिका ६० हीनो जातः सूर्योदयाद्गतघटी २ पलेषु ३३ वारप्रवृत्तिकालः ॥
वहाँ काशी गर्गराट नाम के याम्योत्तर नगर से 64 योजन (दूरी का एक माप) पूर्व में है। अपना चौथाई, 16, घटाने पर वे 48 होते हैं। ये काशी के देशांतर पल (24 सेकंड की इकाई) हैं। काशी पूर्व में है, इसलिए ये पल 45 घटी (24 मिनट की इकाई) में जोड़े जाते हैं। काशी का ध्रुवांक (स्थिर गुणक) 45;48 है। उसका आधा दिन, 16;45, जोड़ने पर 62;33 मिलता है। दिन-रात की 60 घटियाँ घटा दें। वार सूर्योदय के 2 घटी 33 पल बाद शुरू होता है।
सरल अर्थ: काशी में वार का आरंभ, उदाहरण: 64 में से 16 घटाने पर 48 पल बचते हैं। 45;48 में 16;45 जोड़कर 60 घटाने पर सूर्योदय के बाद 2;33 मिलता है।
अथ वारप्रवृत्तिघटिकाः २३३ इष्टघटिकासु ५।३६ हीनाः ३।३ जाता वारप्रवृत्तेर्घटिकाः ३। ३ द्विगुणिताः ६।६ पञ्चभक्ताः लब्धागतकालहोराः १ दिनाधिपाच्छुक्रात्पृथक्पृथग्गणनया द्वितीयस्य कालहोरा वर्षे अस्यच आद्या दशा ततः षष्ठषष्ठानुक्रमेण चंद्रशनिगुरुभौमरविशुक्राणां सौरवर्षे ३६० सप्तमांशेन ५१।२५।४२।४१।२५ दिनादिना सौरसावनवर्षे ३६५।१५।३१।३१।२४ सप्तमांशेन दिनादिना ५२।१०।४७।२१।२५ वा मिताक्रमेणैकैकदशा वर्षे स्यात् ॥
कालहोरा का उदाहरण: एक घंटा बीत चुका है, इसलिए दूसरे घंटे का स्वामी वर्ष शुरू करता है। हर स्वामी को वर्ष का सातवाँ भाग मिलता है, लगभग 51 या 52 दिन।
अथादिमदशाधीशस्य दशागतगम्यकालानयनम्॥ तत्र पंचभक्तशेषं १।६ गतसंज्ञं पञ्चसु हीनं ३।५४जातगम्यसंज्ञं अथ गतं १।६ वर्षाद्रि ७ लवेन ५१।२५।४२।५१।२५ गोमूत्रिकया गुणितं षष्ठोपर्युपरियुतं ५६।३४१७।५।३३।३० पञ्चभक्तं लब्धं आद्यदशापतेर्दिनाद्यं दशामानङ्गतसंज्ञं ११।१८।५१।२५।४२।४२ अथगम्यं ३।५४ वर्षाद्रिलवगुणं षष्ठोपर्युपरियुतं २००।३४।१७।८।३१।३० पञ्चभक्तं लब्धमाद्यदशापतेर्दिनादिदशामानं गम्याभिधं ५४०।६।५१।२५।४२।१८ अत्र वर्त्तमानहोरास्वामिनो ग्रहस्यादौ दशा गम्यकालमिता ज्ञेयेति तत्रकालहोरेशक्रमेण वर्षाद्रिलवमितान्येषान्दशा पुनस्सर्वेषां ग्रहाणां प्रान्ते वर्षसमाप्तौ वर्तमानकालहोरास्वामिन एव गतकालमिता दशाज्ञेयेति॥
कालहोरा का उदाहरण: पहले स्वामी को आरंभ में लगभग 40 दिन और अंत में लगभग 11 दिन मिलते हैं। बाकी को वर्ष का सातवाँ भाग मिलता है।