हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अत्रोदाहरणम् ॥ तत्र श्रावणवदि नवर्म्यां शुक्रवासरे उदयाद्गतघटीपलेषु ५।३६ वर्षप्रवेशः । तत्र रविः ३।९।३६ दिनमानं ३३।३०
यहाँ एक उदाहरण है। वर्ष प्रवेश श्रावण के कृष्ण पक्ष की नवमी तिथि (चंद्र दिन) को, शुक्रवार को पड़ता है। यह सूर्योदय के 5;36 बाद पड़ता है, घटी (24 मिनट की इकाई) और पल (24 सेकंड की इकाई) में। वहाँ सूर्य 3;9;36 पर है। दिन की लंबाई 33;30 है।
सरल अर्थ: कालहोरा का उदाहरण: वर्ष श्रावण के शुक्रवार को सूर्योदय के 5 घटी 36 पल बाद शुरू होता है। दिन 33;30 का है।
अत्र कालहोरेशानयनार्थं वारप्रवृत्तिनयनार्थं सुगमोपायो मिश्रकृतः॥
वार का आरंभ: याम्योत्तर से दूरी, चौथाई घटाकर, 45 घटी में जोड़ी जाती है। फिर आधा दिन जोड़ा जाता है।
तत्र मध्यरेखानगराद्गर्गराटाभिधात्पूर्वदिशि काशी चतुःषष्टियोजनानि ६४ ॥ एतानिनिजचतुर्थांश १६ हीनानि ४८ जातानि काश्यां देशांतरफलानि ॥ एभिः पलैः शरवेदघट्यः ४५ पूर्वदेशत्वाद्युक्ता जाताः ॥ काश्यांध्रुवांकः ४५।४८ अयं स्वदिनार्द्धेन १६।४५ युतो ६२।३३ अहोरात्रघटिका ६० हीनो जातः सूर्योदयाद्गतघटी २ पलेषु ३३ वारप्रवृत्तिकालः ॥
काशी में वार का आरंभ, उदाहरण: 64 में से 16 घटाने पर 48 पल बचते हैं। 45;48 में 16;45 जोड़कर 60 घटाने पर सूर्योदय के बाद 2;33 मिलता है।
अथ वारप्रवृत्तिघटिकाः २३३ इष्टघटिकासु ५।३६ हीनाः ३।३ जाता वारप्रवृत्तेर्घटिकाः ३। ३ द्विगुणिताः ६।६ पञ्चभक्ताः लब्धागतकालहोराः १ दिनाधिपाच्छुक्रात्पृथक्पृथग्गणनया द्वितीयस्य कालहोरा वर्षे अस्यच आद्या दशा ततः षष्ठषष्ठानुक्रमेण चंद्रशनिगुरुभौमरविशुक्राणां सौरवर्षे ३६० सप्तमांशेन ५१।२५।४२।४१।२५ दिनादिना सौरसावनवर्षे ३६५।१५।३१।३१।२४ सप्तमांशेन दिनादिना ५२।१०।४७।२१।२५ वा मिताक्रमेणैकैकदशा वर्षे स्यात् ॥
कालहोरा का उदाहरण: एक घंटा बीत चुका है, इसलिए दूसरे घंटे का स्वामी वर्ष शुरू करता है। हर स्वामी को वर्ष का सातवाँ भाग मिलता है, लगभग 51 या 52 दिन।