हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
मंदं कुजात्प्रोह्य रिपुर्विलोमं रात्रौ भवे ४२ द्भौमविहीनपुण्यात् ॥शौर्यं विलोमं निशि पूर्ववत्स्या ४३ दुपाय ईज्यं रवितो विशोध्य ॥वामं निशि ४४ ज्ञं तु विशोध्य पुण्याज्ज्ञयुग्विलोमं निशि तद्दरिद्रम् ४५ ॥
रिपु (शत्रु) सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु): मंगल में से शनि घटाइए। रात में उलटा कीजिए। शौर्य (साहस): पुण्य सहम में से मंगल घटाइए। रात में पहले की तरह उलटा कीजिए। उपाय: सूर्य में से गुरु घटाइए। रात में उलटा कीजिए। दरिद्र (गरीबी): पुण्य सहम में से बुध घटाइए, फिर बुध जोड़िए। रात में उलटा कीजिए।
सरल अर्थ: शत्रु बिंदु: मंगल घटा शनि। साहस बिंदु: पुण्य बिंदु घटा मंगल। उपाय बिंदु: सूर्य घटा गुरु। गरीबी बिंदु: पुण्य बिंदु, बुध घटाकर फिर जोड़ें। सब रात में उलटे होते हैं।
अत्र पुण्यसहमाद्बुधं शोधयेत् पश्चाद्बुधं योजयेत् ॥ एवं कृते पुण्यसहमतुल्यं दरिद्रसहमं भवति ॥ परंतु रात्रौ वैपरीत्यनिमित्तं दरिद्रसहमानयनं कृतमिति ॥
गरीबी बिंदु: पुण्य बिंदु घटा बुध, फिर जमा बुध। यह दिन में पुण्य बिंदु के बराबर है, और अलग नियम रात के उलटे के कारण है।
सूर्योच्चतः ० । १० सूर्यमपास्य नक्तं चंद्रं निजोच्चा १३ द्गुरुतापुरोक्त्या ४६ ॥
महत्व बिंदु का नियम। दिन में सूर्य का उच्च बिंदु घटा सूर्य, रात में चंद्रमा का उच्च बिंदु घटा चंद्रमा, फिर लग्न जोड़ें।
दिने सूर्याच्च मध्ये सूर्यः शोध्यो रात्रौ तु चंद्रोच्चाच्चंद्रमपास्योभयत्रापि लग्नयोगादिपुरोक्त्या कार्यम् ॥
महत्व बिंदु: दिन में सूर्य का उच्च बिंदु घटा सूर्य, रात में चंद्रमा का उच्च बिंदु घटा चंद्रमा। लग्न पहले की तरह जोड़ें।