हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
दृष्ट्याख्य ६४ माखेटक ६५ भृत्यकां ६६ ग ६७ प्राप्ति ६८ निधि ६९ ज्ञाति ७० ऋणानि ७१ बुद्धिः ७२ ॥आधान ७३ धैर्याभिध ७४ सत्यकानि ७५ पंचाद्रिसंख्यान्यखिलानि तानि ॥प्रोक्तानि पूर्वैः क्रमशस्त्वथैषां स्फुटं वदाम्यानयनं यथोक्तमिति ॥
दृष्टि 64। आखेट (शिकार) 65। भृत्य (सेवक) 66। अङ्ग (शरीर) 67। प्राप्ति (लाभ) 68। निधि (खज़ाना) 69। ज्ञाति (रिश्तेदार) 70। ऋण (कर्ज़) 71। बुद्धि 72। आधान (गर्भाधान) 73। धैर्य नामक 74। सत्यक (सत्य) 75। ये सब मिलाकर पचहत्तर हैं। पहले के आचार्यों ने इन्हें क्रम से बताया। अब मैं बताता हूँ कि ये जैसे तय किए गए हैं वैसे कैसे निकाले जाते हैं।
सरल अर्थ: 64 से 75 तक के सहम: दृष्टि, शिकार, सेवक, शरीर, लाभ, खज़ाना, रिश्तेदार, कर्ज़, बुद्धि, गर्भाधान, धैर्य, सत्य। अब इन्हें निकालने की विधि बताई जाती है।
अथ सुगमप्रकारेण पुण्यसहमानयनमुक्तं संज्ञातन्त्रे ॥
ताजिक नीलकंठी 3.5 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
अस्याऽर्थः ॥ दिवसे वर्षप्रवेशो जन्मकालो वा भवेत्तदा तात्कालिकस्पष्टलग्नन्तात्कालिकस्पष्टसूर्य्यरहितेन चन्द्रमसान्वितङ्कार्यन्तत्पुण्यसहमम्भवति ॥ रात्रौ लग्नं स्पष्टचन्द्ररहितस्पष्टार्कयुतं पुण्यसहमं स्यात् ॥
पुण्य बिंदु: दिन में लग्न में से सूर्य घटाकर चंद्रमा जोड़ें। रात में लग्न में से चंद्रमा घटाकर सूर्य जोड़ें।
अत्र संस्कारविशेष उच्यते ॥ शोध्यर्क्ष इति ॥ शोध्यते न्यूनः क्रियते यो ग्रहः स शोध्यस्तस्य राशिश्शोध्यर्क्षं यस्मिन् ग्रहे शोध्यो ग्रहश्शोध्यते स शुद्ध्याश्रयो ग्रहस्तस्य भं राशिः अनयो राश्यादिग्रहयोर्मध्ये शोध्यग्रहराश्यादिमारभ्य शुद्ध्याश्रयग्रहराश्यंशावधिमध्ये चेल्लग्नन्न स्यात्तदैतत् पुण्यसहममेकराशिसहितङ्कार्य्यम् ॥ यदि तयोर्मध्ये लग्नं स्यात्तदैकराशियुतन्न कार्यमित्यर्थः ॥ अत्र शोध्यर्क्षशुद्ध्याश्रयेतिसामान्योक्तिर्ग्रहसहमानामपि ग्रहणार्थं कृता ॥
एक राशि जोड़ना: एक राशि तभी जोड़ें जब लग्न काम में लिए गए दोनों बिंदुओं के बीच न हो।