हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
अस्याऽर्थः ॥ दिवसे वर्षप्रवेशो जन्मकालो वा भवेत्तदा तात्कालिकस्पष्टलग्नन्तात्कालिकस्पष्टसूर्य्यरहितेन चन्द्रमसान्वितङ्कार्यन्तत्पुण्यसहमम्भवति ॥ रात्रौ लग्नं स्पष्टचन्द्ररहितस्पष्टार्कयुतं पुण्यसहमं स्यात् ॥
इसका अर्थ यह है। मान लीजिए वर्ष दिन में शुरू होता है, या जन्म दिन में हुआ था। तब उस क्षण का स्पष्ट लग्न (उदय राशि) लीजिए। उस क्षण का स्पष्ट सूर्य घटा दीजिए। चंद्रमा जोड़ दीजिए। यह पुण्य सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) है। रात में स्पष्ट लग्न लीजिए। स्पष्ट चंद्रमा घटा दीजिए। स्पष्ट सूर्य जोड़ दीजिए। यह पुण्य सहम है।
सरल अर्थ: पुण्य बिंदु: दिन में लग्न में से सूर्य घटाकर चंद्रमा जोड़ें। रात में लग्न में से चंद्रमा घटाकर सूर्य जोड़ें।
अत्र संस्कारविशेष उच्यते ॥ शोध्यर्क्ष इति ॥ शोध्यते न्यूनः क्रियते यो ग्रहः स शोध्यस्तस्य राशिश्शोध्यर्क्षं यस्मिन् ग्रहे शोध्यो ग्रहश्शोध्यते स शुद्ध्याश्रयो ग्रहस्तस्य भं राशिः अनयो राश्यादिग्रहयोर्मध्ये शोध्यग्रहराश्यादिमारभ्य शुद्ध्याश्रयग्रहराश्यंशावधिमध्ये चेल्लग्नन्न स्यात्तदैतत् पुण्यसहममेकराशिसहितङ्कार्य्यम् ॥ यदि तयोर्मध्ये लग्नं स्यात्तदैकराशियुतन्न कार्यमित्यर्थः ॥ अत्र शोध्यर्क्षशुद्ध्याश्रयेतिसामान्योक्तिर्ग्रहसहमानामपि ग्रहणार्थं कृता ॥
एक राशि जोड़ना: एक राशि तभी जोड़ें जब लग्न काम में लिए गए दोनों बिंदुओं के बीच न हो।
अस्योदाहरणम् ॥ स्पष्टस्सूर्यो राश्यादिः ४।८ १० स्पष्टश्चन्द्रो राश्यादिः ६।१२।१० लग्नं राश्यादिः ८।१०।०० दिने वर्षप्रवेशोस्तीत्यतस्सूर्यश्चन्द्रमध्ये शोधितश्शेषम् २।४।०० लग्नयुतं १०।१४।०० सिंहाष्टमांशादारभ्य तुलाद्वादशांशावधि धनुर्लग्नाभावादेकराशियुतञ्जातं पुण्यसहमं ११।१४।००॥
दिन में पुण्य बिंदु, उदाहरण: सूर्य 4-8-10, चंद्रमा 6-12-10, लग्न 8-10-0। चंद्रमा में से सूर्य घटाकर लग्न जोड़ने पर हुआ। लग्न बाहर है, इसलिए…