हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
अथ सुगमप्रकारेण पुण्यसहमानयनमुक्तं संज्ञातन्त्रे ॥सूर्योनचन्द्रान्वितमह्नि लग्नं वीन्द्वर्कयुक्तन्निशि पुण्यसंज्ञम् ॥शोध्यर्क्षशुद्ध्याश्रयभान्तराले लग्नन्न चेत्सैकभमेतदुक्तम् ॥
यही श्लोक: Tajika Nilakanthi 3.5
अब पुण्य सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) निकालने की आसान विधि संज्ञातंत्र में दी गई है। यही श्लोक ताजिक नीलकंठी 3.5 में है; उसका हिंदी अर्थ वहाँ दिया है।
सरल अर्थ: ताजिक नीलकंठी 3.5 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
अस्याऽर्थः ॥ दिवसे वर्षप्रवेशो जन्मकालो वा भवेत्तदा तात्कालिकस्पष्टलग्नन्तात्कालिकस्पष्टसूर्य्यरहितेन चन्द्रमसान्वितङ्कार्यन्तत्पुण्यसहमम्भवति ॥ रात्रौ लग्नं स्पष्टचन्द्ररहितस्पष्टार्कयुतं पुण्यसहमं स्यात् ॥
पुण्य बिंदु: दिन में लग्न में से सूर्य घटाकर चंद्रमा जोड़ें। रात में लग्न में से चंद्रमा घटाकर सूर्य जोड़ें।
अत्र संस्कारविशेष उच्यते ॥ शोध्यर्क्ष इति ॥ शोध्यते न्यूनः क्रियते यो ग्रहः स शोध्यस्तस्य राशिश्शोध्यर्क्षं यस्मिन् ग्रहे शोध्यो ग्रहश्शोध्यते स शुद्ध्याश्रयो ग्रहस्तस्य भं राशिः अनयो राश्यादिग्रहयोर्मध्ये शोध्यग्रहराश्यादिमारभ्य शुद्ध्याश्रयग्रहराश्यंशावधिमध्ये चेल्लग्नन्न स्यात्तदैतत् पुण्यसहममेकराशिसहितङ्कार्य्यम् ॥ यदि तयोर्मध्ये लग्नं स्यात्तदैकराशियुतन्न कार्यमित्यर्थः ॥ अत्र शोध्यर्क्षशुद्ध्याश्रयेतिसामान्योक्तिर्ग्रहसहमानामपि ग्रहणार्थं कृता ॥
एक राशि जोड़ना: एक राशि तभी जोड़ें जब लग्न काम में लिए गए दोनों बिंदुओं के बीच न हो।
अस्योदाहरणम् ॥ स्पष्टस्सूर्यो राश्यादिः ४।८ १० स्पष्टश्चन्द्रो राश्यादिः ६।१२।१० लग्नं राश्यादिः ८।१०।०० दिने वर्षप्रवेशोस्तीत्यतस्सूर्यश्चन्द्रमध्ये शोधितश्शेषम् २।४।०० लग्नयुतं १०।१४।०० सिंहाष्टमांशादारभ्य तुलाद्वादशांशावधि धनुर्लग्नाभावादेकराशियुतञ्जातं पुण्यसहमं ११।१४।००॥
दिन में पुण्य बिंदु, उदाहरण: सूर्य 4-8-10, चंद्रमा 6-12-10, लग्न 8-10-0। चंद्रमा में से सूर्य घटाकर लग्न जोड़ने पर 10-14-0 हुआ। लग्न बाहर है, इसलिए…