हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
अस्यार्थः ॥ लग्नाधीशाद्भौमं यावत्सामर्थ्यसहमं भवति भौमाल्लग्नाधीशं शोधयेदित्यर्थः ॥ नन्वेतत्कुतोवगम्यत इति चेच्छृणु । अत्रैतद्व्याख्यानम्प्रत्यक्षोपलब्ध्यैव युक्तं यतो भौमाल्लग्नाधिपे शोधिते सति लग्नाधीशाद्भौमपर्यन्तङ्गणना भवति ॥ लग्नाधीशाद्भौमे शोधिते सति लग्नेशाद्भौमपर्यंतं गणना भवति ॥
इसका अर्थ: समर्थता सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) लग्न (उदय राशि) के स्वामी से मंगल तक चलता है। यानी मंगल में से लग्न स्वामी घटाइए। आप पूछ सकते हैं कि यह कैसे पता चला। सुनिए। यह व्याख्या ठीक है, क्योंकि हम इसे सीधे देख सकते हैं। जब मंगल में से लग्न स्वामी घटाया जाता है, तो गिनती लग्न स्वामी से मंगल तक चलती है। जब लग्न स्वामी में से मंगल घटाया जाता है, तब भी गिनती लग्न स्वामी से मंगल तक चलती है। (हमारा पाठ यहाँ स्पष्ट नहीं है: अंतिम वाक्य घटाना उलटा होने पर भी पिछले वाक्य जैसी ही गिनती देता है।)
सरल अर्थ: समर्थता बिंदु: गिनती लग्न स्वामी से मंगल तक चलती है, इसलिए मंगल में से लग्न स्वामी घटाएँ।
तद्यथा ॥ वर्षप्रवेशे भौमो राश्यादिः ३ । १० लग्नेशश्चंद्रो राश्यादिः २ ।५॥ अत्र लग्नाधीशाच्चन्द्राद्भौमपर्य्यन्तङ्गणना कर्तव्या । मिथुनपञ्चांशादुपरि कर्कंदशमांशावधि गणनया जातं राश्यादिः १ । ५ ॥ लग्नाधिपोनभौमः समन्न तु कुजेन लग्नपसमम् ॥
समर्थता बिंदु, उदाहरण: मंगल 3 राशि 10 अंश पर, चंद्रमा (लग्न स्वामी) 2 राशि 5 अंश पर। चंद्रमा से मंगल तक की गिनती 1 राशि 5 अंश है, जो मंगल में से…
अत एव मुक्तावल्यां स्पष्टमभिहितम् ॥
मुक्तावली में समर्थता बिंदु: दिन में मंगल में से लग्न स्वामी घटाएँ। पंक्ति का बाकी भाग स्पष्ट नहीं है।
समरसिंहवाक्ये यस्माद्गणना तस्य शोध्यत्वं यदवधिगणना तस्य शोधकत्वं सर्वत्र ज्ञेयमित्यलम् ॥
सामान्य नियम यह है। जिस ग्रह से गिनती शुरू हो वह घटाया जाता है। जिस ग्रह तक गिनती जाए उसी में से घटाया जाता है।