हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
समरसिंहवाक्ये यस्माद्गणना तस्य शोध्यत्वं यदवधिगणना तस्य शोधकत्वं सर्वत्र ज्ञेयमित्यलम् ॥
समरसिंह के शब्दों में, जिस ग्रह से गिनती शुरू होती है वही घटाया जाता है। जिस ग्रह तक गिनती जाती है, उसी में से घटाया जाता है। इसे हर जगह जानिए। बस।
सरल अर्थ: सामान्य नियम यह है। जिस ग्रह से गिनती शुरू हो वह घटाया जाता है। जिस ग्रह तक गिनती जाए उसी में से घटाया जाता है।
दिने गुरोश्चंद्रमपास्य नक्तं रविक्रमादर्कविधू च देवौ ॥
ताजिक नीलकंठी 3.10 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
दिने गुरुमध्ये चंद्रमपास्य शेषेर्कयोगः कार्यः ॥रात्रौ गुरुमध्ये सूर्यमपास्य चंद्रयोगः कार्य्यः॥दिने रात्रौ च क्रमाच्छोध्यर्क्षशुद्ध्याश्रयभांतराले सूर्यश्चंद्रो वा न भवेत्तदैकराशियोगो विधेय इत्यर्थः ॥
गौरव बिंदु: दिन में गुरु में से चंद्रमा घटाकर सूर्य जोड़ें। रात में गुरु में से सूर्य घटाकर चंद्रमा जोड़ें। जरूरत हो तो एक राशि जोड़ें।
मातेंदुतोपास्य सितं विलोमं नक्तं सुतोहर्निशमिंदुमीज्यात् ॥ १४ ॥
ताजिक नीलकंठी 3.11 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।