हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
सामर्थ्यसहमे शोध्यशोधकवैपरीत्यमुक्तन्तन्निर्मूलत्वादुपेक्ष्यम् ॥
समर्थता (सामर्थ्य) सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) में अदला-बदली बताई गई है। घटाया जाने वाला ग्रह और जिसमें से घटाया जाता है वह ग्रह जगह बदल लेते हैं। इसका कोई आधार नहीं है, इसलिए इसे छोड़ दिया जाता है।
सरल अर्थ: बलभद्र समर्थता बिंदु में ताजिकसार की अदला-बदली को छोड़ देते हैं।
यदाह समरसिंहः ॥
समर्थता बिंदु पर समरसिंह: दिन में लग्न स्वामी से शुक्र तक, रात में उलटा। आगे की पंक्तियाँ इसे मंगल से हल करती हैं।
अस्यार्थः ॥ लग्नाधीशाद्भौमं यावत्सामर्थ्यसहमं भवति भौमाल्लग्नाधीशं शोधयेदित्यर्थः ॥ नन्वेतत्कुतोवगम्यत इति चेच्छृणु । अत्रैतद्व्याख्यानम्प्रत्यक्षोपलब्ध्यैव युक्तं यतो भौमाल्लग्नाधिपे शोधिते सति लग्नाधीशाद्भौमपर्यन्तङ्गणना भवति ॥ लग्नाधीशाद्भौमे शोधिते सति लग्नेशाद्भौमपर्यंतं गणना भवति ॥
समर्थता बिंदु: गिनती लग्न स्वामी से मंगल तक चलती है, इसलिए मंगल में से लग्न स्वामी घटाएँ।
तद्यथा ॥ वर्षप्रवेशे भौमो राश्यादिः ३ । १० लग्नेशश्चंद्रो राश्यादिः २ ।५॥ अत्र लग्नाधीशाच्चन्द्राद्भौमपर्य्यन्तङ्गणना कर्तव्या । मिथुनपञ्चांशादुपरि कर्कंदशमांशावधि गणनया जातं राश्यादिः १ । ५ ॥ लग्नाधिपोनभौमः समन्न तु कुजेन लग्नपसमम् ॥
समर्थता बिंदु, उदाहरण: मंगल 3 राशि 10 अंश पर, चंद्रमा (लग्न स्वामी) राशि अंश पर। चंद्रमा से मंगल तक की गिनती राशि अंश है, जो मंगल में से…