हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
अत्र सहमस्य सहमाधीशस्य च ग्रहाणां शुभाशुभं वा फलमविकलं स्यात् । निर्बलत्वे न्यूनं स्यादिति ज्ञेयम् ॥
यहाँ, अच्छा या बुरा फल पूरा तब होता है जब वे बलवान हों। यह सहम (जीवन के एक विषय का खास बिंदु), उसके स्वामी और ग्रहों के लिए सही है। अगर वे कमज़ोर हैं, तो फल कम होता है। यह जानना चाहिए।
सरल अर्थ: सहम और उसका स्वामी बलवान हों तो सहम पूरा फल देता है, कमज़ोर हों तो कम।
अथात्र किञ्चिद्विशेषविचारः ॥ एतानि सहमानि देवदत्तादेः शुभाशुभफलजिज्ञासार्थमभिहितानि तत्र यस्य जन्मपत्रमस्ति तस्य तावत् सहमविचारो भवति ॥ अथेदानीं तदीयभ्रातुर्यदि जन्मपत्राभावस्तदा तदीयपत्नीभाग्यलाभराज्यसहमानि चिकीर्षितानि सन्ति एवं पत्न्यादीनां भ्रात्रादिसहमानि चिकीर्षितानि सन्ति कथं तेषान्निष्पत्तिरिति चेदुच्यते ॥
जिस रिश्तेदार की कुंडली नहीं है, उसके सहम कैसे बनाएँ।
यस्य भावस्य शुभाशुभफलजिज्ञासाभीष्टा स एव भावो लग्नं कल्प्यस्सूर्य्यादिग्रहास्तु यथास्थिता एव मन्तव्यास्तत्र सूर्योनचन्द्रान्वितमह्निलग्नमित्याद्युक्तप्रकारेण पुण्यादिसहमं साध्यं यतः पुनर्भ्रात्रादेः प्रसूतिसहमानयने षष्ठभावादियोगश्चिकीर्षितस्तत्र भ्रात्रादिभावाद्यत्षष्ट्यादिभावस्तं क्षिपेदिति ॥
रिश्तेदार का सहम निकालने की विधि। रिश्तेदार के भाव को लग्न मानें, ग्रह जहाँ हैं वहीं रखें। छठा आदि भाव उसी भाव से गिनें।
अन्ये तु लग्नस्थाने भ्रात्रादिसहमं योज्यं षष्ठभावादियोगे पञ्चराशियुक्तस्तत्सहमयोगो विधेयः ॥
दूसरा मत: रिश्तेदार का सहम लग्न की जगह रखें; छठे भाव के लिए उस सहम में पाँच राशि जोड़ें।