हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 4 · सहम (खास बिंदु)
सहमाध्यायः
यस्य भावस्य शुभाशुभफलजिज्ञासाभीष्टा स एव भावो लग्नं कल्प्यस्सूर्य्यादिग्रहास्तु यथास्थिता एव मन्तव्यास्तत्र सूर्योनचन्द्रान्वितमह्निलग्नमित्याद्युक्तप्रकारेण पुण्यादिसहमं साध्यं यतः पुनर्भ्रात्रादेः प्रसूतिसहमानयने षष्ठभावादियोगश्चिकीर्षितस्तत्र भ्रात्रादिभावाद्यत्षष्ट्यादिभावस्तं क्षिपेदिति ॥
जिस भाव का अच्छा या बुरा फल चाहिए, उसी भाव को लग्न (उदय राशि) मान लीजिए। सूर्य और दूसरे ग्रह जैसे खड़े हैं वैसे ही लिए जाते हैं। फिर पुण्य (पुण्य) और दूसरे सहमों (जीवन के एक विषय का खास बिंदु) को बताई गई विधि से निकालिए, जैसे ‘दिन में लग्न, चंद्रमा जोड़कर और सूर्य घटाकर’। मान लीजिए भाई के प्रसूति (प्रसव) सहम या ऐसे किसी में छठा भाव जोड़ना है। तब भाई के भाव से गिनिए। उससे जो भाव छठा हो और आगे इसी तरह, उसे जोड़िए।
सरल अर्थ: रिश्तेदार का सहम निकालने की विधि। रिश्तेदार के भाव को लग्न मानें, ग्रह जहाँ हैं वहीं रखें। छठा आदि भाव उसी भाव से गिनें।
अन्ये तु लग्नस्थाने भ्रात्रादिसहमं योज्यं षष्ठभावादियोगे पञ्चराशियुक्तस्तत्सहमयोगो विधेयः ॥
दूसरा मत: रिश्तेदार का सहम लग्न की जगह रखें; छठे भाव के लिए उस सहम में पाँच राशि जोड़ें।
तदेतत्स्पष्टमुक्तं मुक्तावल्याम् ॥
पिता या दूसरे रिश्तेदार के सहम की विधि। पहले की तरह निकालें, पर जहाँ लग्न जोड़ा जाता है वहाँ रिश्तेदार का अपना भाव जोड़ें।
एवन्तत्तद्भावस्यापि पित्रादीनाम्मरणसहममपि साध्यम् ॥ यथा मृतिरष्टमर्क्षादिन्दुं विशोध्योक्तवदार्कियोगादिति ॥ अत्र हि तत्तद्भावस्तत्तत्सहमं वा लग्नम्प्रकल्प्य तस्मात्प्राग्वद्भावानानीय चन्द्रमिदानीमानीताष्टमभावं विशोध्य शनियोगे सति मरणसहमम्पित्रादेः स्यात् ॥
पिता और दूसरे रिश्तेदारों के अंतिम दिनों का बिंदु निकालने की विधि। उनके भाव को लग्न मानें, उसका आठवाँ भाव निकालें। चंद्रमा हटाएँ, शनि जोड़ें।