हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
ग्रहदृष्टिप्रयोजनमाह वामनः ॥फलं दृष्टिप्रमाणेन स्वयं यच्छंति खेचराः ॥तत्फलं बलमानेन ज्ञात्वा देश्यं शुभाशुभमिति ॥
वामन बताते हैं कि दृष्टि (ग्रह की नज़र) किसलिए है। ग्रह अपनी दृष्टि के अनुपात में अपने आप फल देते हैं। उस फल को बल की माप से जानिए। फिर उसे शुभ या अशुभ बताइए।
सरल अर्थ: ग्रह की दृष्टि का उपयोग: ग्रह दृष्टि के अनुपात में फल देते हैं। बल तय करता है कि कितना, शुभ या अशुभ।
अथ दृष्टिप्रधानत्वान्मैत्रीचक्रस्य पूर्वं दृष्टयोभिहितास्तत्रावसरप्राप्तं मैत्रीचक्रमुच्यते ॥ तत्र मैत्रीचक्रं चतुर्विधं ॥ एकं दृष्टिवशेन मित्रसमशत्रुरूपं ॥ द्वितीयं दृष्टिवशेनाधिमित्रसमशत्रुअधिशत्रुरूपं ॥ तृतीयं दृष्टिवशेन मित्रशत्रुरूपम् ॥ चतुर्थं दृष्टिं विनैव नियतमित्रशत्रुरूपम् ॥
मैत्री की चार योजनाएँ: दृष्टि से मित्र, सम, शत्रु। दृष्टि से पाँच दर्जे। दृष्टि से मित्र और शत्रु। और दृष्टि के बिना स्थायी मित्र और शत्रु।
तत्र प्रथमं त्रिधामैत्र्यादिसहितं मैत्रीचक्रमुक्तं रोमकताजिके ॥
स्थान से मित्र: दूसरे ग्रह से तीसरे, पाँचवें, नौवें या ग्यारहवें में खड़ा ग्रह उसका मित्र है। दूसरे, छठे, आठवें या बारहवें में वह सम है।
शत्रुस्तथैकतुर्य्ये जायास्थाने तथा दशमे १।४।७।१० ॥
स्थान से शत्रु: दूसरे ग्रह से पहले, चौथे, सातवें या दसवें में खड़ा ग्रह उसका शत्रु है।