हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
एतदूनं यद्वा स्वेष्टारातिषु द्वादशांशा इत्याद्युक्तबलविभागांशङ्कष्टफलं साध्यम् ॥ इतीष्टकष्टविचारः ॥
पूरा हिस्सा इसे घटाकर कष्ट (बुरा बल) है। या कष्ट का फल बल के विभागों के हिस्सों से निकालना चाहिए। ये श्लोक में 'यद्वा स्वेष्टारातिषु द्वादशांशाः' से शुरू होकर बताए गए हैं। इस तरह इष्ट (अच्छा बल) और कष्ट का अध्ययन समाप्त होता है।
सरल अर्थ: बुरा बल निकालना: पूरे हिस्से में से अच्छा हिस्सा घटाइए, या पहले दिए बल के हिस्से लीजिए। यहाँ इष्ट और कष्ट समाप्त होते हैं।
अत्र केचन सामान्येनैव अष्टधा बलङ्कल्पयन्ति। उक्तञ्च हिल्लाजेन ॥
हिल्लाज का आठ तरह का बल: समान गति, उदित, अच्छे ग्रह से देखा गया, मिला हुआ। अच्छे ग्रहों के साथ इत्थशाल, अच्छा भाव, सूर्य का भाग, अच्छे ग्रहों के…
गृह· | द्रेष्काणः | नवांशाः | त्रिंशांशाः | उच्च | नीच·
घर, द्रेष्काण, नवांश, त्रिंशांश, उच्च और नीच के अच्छे और बुरे भिन्नों की तालिका। हर एक अपने, मित्र और शत्रु के लिए है।
अत्र समगतिविरोधः शीघ्रगत्युदितविरोधोस्तगः एवं सर्वत्रापि ज्ञेयं ॥ अत्र प्रत्येकं सार्द्धविंशोपकद्वयमितं बलं ज्ञेयम्। अथात्र विशेषफलजिज्ञासुना पूर्वोक्तं षड्विधमपि बलं विचार्य्यन्तदभावे सामान्यपञ्चवर्गीबलं विचार्य तदभावेप्यष्टधा बलं विचार्य्यमिति सिद्धान्तः ॥
कौन-सा बल लें: पहले छह तरह का बल, फिर पाँच भागों वाला बल, फिर आठ तरह का बल। आठ तरह के बल में हर भाग ढाई गिना जाता है।