हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
राहुणाक्रान्तदेहौ तौ दिवाकरनिशाकरौ ॥जितः क्रूरेण यः खेटः समराशिस्थितोपि वा ॥पापाक्रान्तः स निर्दिष्टः समांशे क्रूरसंयुतः॥
सूर्य और चंद्रमा, जब उनके शरीर राहु से पकड़े जाएँ। पाप (बुरे ग्रह) से हराया गया ग्रह, या उसी राशि में उसके साथ खड़ा ग्रह भी। बुरे ग्रह के साथ उसी अंश में मिला ग्रह। ऐसा ग्रह पापाक्रांत (बुरे ग्रह से दबा) कहलाता है।
सरल अर्थ: बुरे ग्रह से दबा ग्रह: राहु से पकड़ा सूर्य या चंद्रमा। बुरे ग्रह से हराया हुआ या उसकी राशि में खड़ा ग्रह। या उसी अंश में बुरे ग्रह से मिला ग्रह।
अन्तराळविहीनो यो दृष्ट्या पश्यति पूर्णया ॥
बुरे ग्रह से देखा ग्रह: बीच में अंतर के बिना पूरी दृष्टि। किरणों से रहित: सूर्य के पास का ग्रह।
अथ ग्रहस्वरूपप्रयोजनम् ॥ तत्र ब्राह्मणादिजातिज्ञानं ॥ वृद्धत्वादिवयोज्ञानं ॥ ग्रामादिनिवासज्ञानं ॥ वातादिप्रकृतिज्ञानं ॥ चतुरस्रादिआकृतिज्ञानम् ॥ पुमान्स्त्रीचेतिज्ञानं ॥
ग्रह-स्वभाव के उपयोग: वे वर्ण, आयु, निवास, स्वभाव, आकार और पुरुष या स्त्री बताते हैं।
प्रयोजनं मम कार्यमस्मिन्वर्षे केन भविष्यतीतिप्रश्नेवर्षलग्नेशसमजात्यादिकेन वर्षेशसमजात्यादिकेन वा मनुष्येण वा कार्यं ज्ञेयम् ॥
इस वर्ष मेरा काम कौन करेगा: वर्ष लग्न के स्वामी जैसा या वर्षेश जैसा व्यक्ति।