हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 1 · ग्रह, राशि और वर्ष प्रवेश
ग्रहराशिस्वरूपवर्षप्रवेशाद्यानयनाधिकारः
केंद्रादिसंज्ञा उक्तास्तेनैव ।"कंटककेंद्रचतुष्टयसंज्ञा लग्नास्तदशमचतुर्थानाम् ॥संज्ञा परतः पणफरमापोक्लिमसंज्ञितं च तत्परतः ॥"
वे केंद्र (पहला, चौथा, सातवाँ, दसवाँ भाव) और बाकी के नाम भी देते हैं। कंटक (कांटा), केंद्र और चतुष्टय (चार केंद्र) नाम लग्न (उदय राशि), सातवें, दसवें और चौथे भाव के हैं। उनके बाद वाले पणफर (केंद्र के बाद वाला भाव) कहलाते हैं। उनके बाद वाले आपोक्लिम (गिरता भाव) कहलाते हैं।
सरल अर्थ: भावों के प्रकार: पहला, चौथा, सातवाँ और दसवाँ भाव केंद्र हैं। उनके बाद वाले पणफर हैं और उनके बाद वाले आपोक्लिम।
ग्रहाणां मूलत्रिकोणगृहाणि तेनैवोक्तानि ॥
मूलत्रिकोण राशियाँ: सूर्य की सिंह, चंद्रमा की वृष, मंगल की मेष, बुध की कन्या। गुरु की धनु, शुक्र की तुला, शनि की कुंभ।
इति राशिस्वरूपम् ॥ अथ राशिस्वरूपप्रयोजनम् ॥ तत्र द्विपदचतुष्पददिनरात्रिसंज्ञाराशिस्वरूपप्रयोजनं वक्ष्यमाणभावफले ज्ञेयम् ॥
राशि-स्वभाव का उपयोग: दोपाया, चौपाया, दिन और रात की राशियाँ आगे भावों के फल में काम आती हैं।
पुंस्त्रीराशिप्रयोजनम् ॥ पुंखेटाः पुंराशौ बलिनः स्त्रीग्रहाः स्त्रीराशौ बलिन इतिस्थानबले ज्ञेयम् ॥
पुरुष और स्त्री राशियाँ: पुरुष ग्रह पुरुष राशियों में बलवान हैं, स्त्री ग्रह स्त्री राशियों में।