वीरसिंहावलोक · अध्याय 82
क्षुद्ररोग — कर्मविपाकः
शास्त्रीय मत, चिकित्सा सलाह नहीं।
नीचे दिया हिंदी पाठ संस्कृत से हमारा अनुवाद है।
Valmikapada (swollen feet) - past deeds
अथ वल्मीकपादरोगस्य कर्मविपाके हेतुमाह तत्प्रतीकारं च । देवाय दत्तवस्त्राणां मूल्यानि स्वयमुपभोक्तुं य इच्छेत्तं हस्तिपादग्रहो गृह्णाति । तेन गृहीतमात्रेण बृहद्वल्मीकपादो भवति । तिमिरच्चक्षुषासर्वांगशुष्को जायते एतत्कात्यायनेनाभिहितम् ।
अब वल्मीकपाद (सूजे हुए पैर) का पूर्व कर्मों वाला कारण बताया जाता है, और उपाय भी। कोई देवता को चढ़ाए गए कपड़ों का मूल्य अपने लिए भोगना चाह सकता है। हाथी-पाँव नाम की पकड़ने वाली आत्मा उसे पकड़ सकती है। पकड़ते ही उसे बड़ा वल्मीकपाद हो जाता है। उसकी आँखों पर अंधेरा छा सकता है और पूरा शरीर सूख सकता है। कात्यायन ने यह कहा है। (यहाँ हमारा पाठ साफ़ नहीं है: आँखों और सूखे शरीर के शब्द।)
Valmikapada (swollen feet) - past deeds
अस्य प्रायश्चित्तं निराहारी त्रिरात्रमुपवासी होमं व्याहृतिभिः । पापनाशार्थं पवमानसूक्तं जपेत्। ऋग्विधानेऽभिहितं हिरण्यदानं च कुर्यात्।
इसका प्रायश्चित्त: तीन रात बिना भोजन के उपवास, और व्याहृतियों (भूः, भुवः, स्वः नाम की पवित्र पुकारें) से होम (अग्नि में आहुति)। पाप दूर करने के लिए वह पवमान सूक्त (वैदिक सूक्त) का जप (मंत्र जप) करे। ऋग्विधान (वैदिक ऋचाओं के प्रयोग का ग्रंथ) के कहे अनुसार वह सोने का दान भी करे।
Valmikapada (swollen feet) - past deeds
( ब्रह्मांडपुराणे ) । अस्य बलिः । रत्नदधिक्षीरमूलकतिलपिष्टलाजगंधपुष्पधूपदीपवस्त्रैः सार्धं गृहीत्वा चतुष्पथे बलिं क्षिपेत् ।
(ब्रह्मांड पुराण से।) अब इसके लिए बलि। वह रत्न, दही, दूध, मूली, तिल की पिट्ठी, खील, गंध, फूल, धूप, दीप और वस्त्र एक साथ लेकर चौराहे पर बलि डाले।
Valmikapada (swollen feet) - past deeds
अनेनमंत्रेण ।प्रगृह्णीष्व बलिं चेमंहस्तिपाद महाग्रह ।आतुरस्य सुखं सिद्धिं प्रयच्छ त्वं महाबल ॥
इस मंत्र से: "हे हस्तिपाद (हाथी-पाँव), महान पकड़ने वाली आत्मा, यह बलि स्वीकार करो। हे महाबली, रोगी को सुख और सिद्धि दो।"
यहाँ वल्मीकपाद (सूजे हुए पैर) को दूर करने की विधि समाप्त होती है।
Jvalagardabha (burning boils) - past deeds
अथ ज्वालागर्दभादिरोगप्रतीकाराय गायत्र्ययुतं जपेत् । तिलाज्येन च जुहुयात् । गां सुवर्णं च दद्यात् ब्राह्मणभोजनं च कारयेत् । इति ज्वालागर्दभपाषाणगर्दभप्रतीकारविधिः ।
अब ज्वालागर्दभ (जलन वाले फोड़े) और ऐसे रोगों का उपाय। वह गायत्री (गायत्री मंत्र) का 10,000 बार जप (मंत्र जप) करे। वह तिल और घी से होम (अग्नि में आहुति) करे। वह गाय और सोना दे और ब्राह्मणों को भोजन कराए। यहाँ ज्वालागर्दभ और पाषाणगर्दभ (पत्थर जैसे कठोर फोड़े) के उपाय की विधि समाप्त होती है।
Kilakavrana (nail-like sores) - past deeds
अथ कीलकव्रणे हे०तत्प्र०।परव्रतभेदी कीलकव्रणी भवति अस्य प्रायश्चित्तं कृच्छ्रं कृत्वाऽऽयसं दद्यात् ।
अब कील जैसे घाव: कारण और उपाय। जो दूसरे का व्रत तोड़ता है, उसे कील जैसे घाव हो सकते हैं। उसका प्रायश्चित्त: वह कृच्छ्र (प्रायश्चित्त का उपवास) करके लोहा दान करे।
Vaikritya (deformity) - past deeds
अथ वैकृत्यरोगे हे०तत्प्र० मूत्रपुरीषं कृत्वा शौचमकृत्वैव यो भुंक्ते स स्रवद्गुदो भवति । तत्र दारुणापि पीडा भवति । कृच्छ्रातिकृच्छ्रचांद्रायणानि कुर्यात् । अक्षीभ्यामित्यष्टोत्तरशतसहस्रं क्षीरसर्पिर्भ्यां जुहुयात् । उद्यन्नद्येति जपेत् ।
अब विकृति का रोग: कारण और उपाय। जो मल-मूत्र त्यागकर बिना शुद्धि किए ही भोजन करता है, उसे रिसने वाली गुदा हो सकती है। तब पीड़ा भी भारी होती है। वह कृच्छ्र (प्रायश्चित्त का उपवास), अतिकृच्छ्र (अधिक कठिन प्रायश्चित्त का उपवास) और चांद्रायण (चंद्र की कला के अनुसार व्रत) करे। वह दूध और घी से एक सौ आठ हज़ार बार होम (अग्नि में आहुति) करे। वह "अक्षीभ्याम्" से आरंभ होने वाले वैदिक मंत्र का उपयोग करे। वह "उद्यन्नद्य" से आरंभ होने वाले मंत्र का जप (मंत्र जप) करे। (यहाँ हमारा पाठ साफ़ नहीं है: गिनती और मंत्रों के नाम।)
Vaikritya (deformity) - past deeds
तथा विशेषतश्च ब्रह्मपुराणे ।पानीयं पायसं मुद्गाः शर्करा घृतसंयुता ।इदमावश्यकं देयं सर्वरोगोपशांतये ॥
और विशेष रूप से ब्रह्म पुराण में: पानी, खीर, मूँग, और घी मिली शक्कर। हर रोग की शांति के लिए यह अवश्य देना चाहिए।
यहाँ पूरे शरीर की जलन के रोग के लिए पानी आदि के दान की विधि समाप्त होती है।
Avijnata roga (unknown illness) - past deeds
अथाविज्ञातरोगे हे० तत्प्र० । विषोद्बंधनशस्त्राद्यैरात्मानं यः प्रमापयेत् । जन्मजन्मांतरेऽविज्ञातरोगवान्भवति । वैद्यो रोगसंज्ञां कर्त्तुमपि न शक्नोति । स तु जपहोमादि सेतुबंधरामेश्वरदर्शनं च कुर्यात् ।
अब अज्ञात रोग: कारण और उपाय। जो विष, फाँसी या शस्त्र से अपनी जान लेता है, उसे अज्ञात रोग हो सकता है। यह कई जन्मों तक चल सकता है। वैद्य रोग का नाम भी नहीं बता पाता। उसे जप (मंत्र जप), होम (अग्नि में आहुति) आदि करने चाहिए। उसे सेतुबंध (भारत के दक्षिणी छोर का एक पवित्र स्थान) पर रामेश्वर के दर्शन भी करने चाहिए।
Avijnata roga (unknown illness) - past deeds
तथा चोक्तं विष्णुना ।जपेत्स्तोत्रादिमंत्रांश्च सेतुरामेश्वरेक्षणात् ।श्रीपर्वतेक्षणाद्वापि गौतमीस्नानतोपि वा ॥मुक्तो भवति पंचाशद्ब्राह्मणानां च भोजनात् ।
और विष्णु ने कहा है: स्तोत्र और दूसरे मंत्रों का जप करना चाहिए। सेतु पर रामेश्वर के दर्शन से या श्रीपर्वत (एक पवित्र पहाड़ी) के दर्शन से मुक्ति मिलती है। गौतमी नदी (गोदावरी) में स्नान से भी मुक्ति मिलती है। पचास ब्राह्मणों को भोजन कराने से भी।
यहाँ वैद्य से न पहचाने जाने वाले छोटे रोगों की शांति समाप्त होती है।