हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अत्र लग्नस्यैव सर्वापेक्षया मुख्यत्वात् तत्समीपवर्तिनो ग्रहस्याद्या दशा दूरवर्तिनः पश्चादितिसयुक्तिकविचाराभावाद्धीनांशमार्गदशावश्यं त्याज्येति यादवोक्तिः ॥
यहाँ सबसे अधिक महत्व लग्न (उदय राशि) का है। इसलिए उसके पास वाले ग्रह की दशा (ग्रह का समय) पहले होनी चाहिए, और दूर वाले की बाद में। कम अंश वाली विधि में यह सही तर्क नहीं है। इसलिए उसे छोड़ना चाहिए। यादव यही कहते हैं।
सरल अर्थ: यादव का मत: लग्न के सबसे पास वाले ग्रह को पहली अवधि मिलनी चाहिए।
न तु यादवोक्तदशा सावने किंमूलम्पूर्वोक्तसमरसिंहवाक्ये राशिशब्दोपादानात्समरसिंहवाक्यमेव मूलमिति यतो राशिशब्दो मेषादिराशिवाचकः संघवाचकश्च द्वौ राशीपुंजमेषाद्यावित्यमरसिंहोक्तेरत्रराशिशब्दः संघवाची संपन्नः कथं अंशकशब्दस्त्रिंशद्भाववाचकोस्ति राशिशब्दस्य मेषादिवाचकत्वे सत्यपि अंशात्मकत्वात्तेषां राशीनां पृथगंशशब्दोपादानं व्यर्थं स्यात् ॥
बलभद्र का उत्तर: समरसिंह के श्लोक में राशि का अर्थ अंशों का ढेर है, राशि चक्र की राशि नहीं। इसलिए यादव की विधि की कोई जड़ नहीं।
अत एव सर्वग्रहभुक्तांशानेवं संस्थाप्येति पद्यद्वयेन समरसिंहेन भोग्यभागेभ्य एव दशानयनं स्वीयमतांतरेणाभ्यधायि न भोग्यराशिभ्य इति ॥ अमुमेवाभिप्रायं मनस्यभिधाय समरसिंहाभिप्रायज्ञैस्तेजस्सिंहवामनादिभिः साक्षादंशादिग्रहणमेवाकारि ॥
समरसिंह ने केवल अंश गिने, राशियाँ नहीं। तेजःसिंह, वामन और अन्य ने उनका अनुसरण किया।
कैश्चिद्राशित्यागोपि ॥ तद्यथा तेजास्सिंहः ॥
तेजःसिंह: राशियाँ छोड़ दें। जिस ग्रह के अंश सबसे कम हैं उसे पहली अवधि मिलती है।