हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अथान्तर्दशानयनं वर्षतन्त्रे ॥दशामानं समामानं प्रकल्प्योक्तेन वर्त्मना ॥अंतर्द्दशा साधनीया प्राक्पात्यांशवशेन तु ॥आदावंतर्द्दशापाकपतेस्तत्क्रमतोखिलाः ।
दशा (ग्रह का समय) की लंबाई को वर्ष की लंबाई मान लें। बताई गई विधि से अंतर्दशा (उप-अवधि) निकालें। इसे पहले निकाले गए पात्यांश (घटाने के बाद बचे अंश) से करें। दशा के स्वामी की अपनी अंतर्दशा पहले आती है। बाकी सब उसी क्रम में आती हैं।
सरल अर्थ: उप-अवधि निकालना: दशा को वर्ष की तरह मानकर उसी तरह बाँटें; दशा के स्वामी की अपनी उप-अवधि पहले आती है।
अयमर्थः ॥ पूर्वं हीनांशवशेन पात्यांशाश्चनिष्पादितास्तत्र पात्यांशयोगेन वर्षस्थानाभिषिक्तं दशामानं भजेल्लब्धमन्तर्द्दशानयने ध्रुवको दिनादिकस्तेन ग्रहपात्यांशाः पूर्ववद्गोमूत्रिकया गुणिताः षष्ट्योपर्युपरियुता ग्रहस्यान्तर्द्दशामानं दिनादिकं भवेत् ॥
उप-अवधि निकालना ऐसे होता है। दशा को बचे हुए अंशों के जोड़ से भाग दें। फिर हर ग्रह के बचे हुए अंश को उस संख्या से गुणा करें।
तत्र प्रथमतो महादशास्वामिन एवांतर्द्दशा । ततो लिखितक्रमेण तद्ग्रिमांतर्द्दशा ततस्सर्वाधिकांशग्रहानंतरम्पुनरपि हीनांशक्रमेण महादशास्वामिपृष्ठपर्यन्तमन्तर्दशा ज्ञेया ॥
उप-अवधियों का क्रम: पहले दशा का स्वामी, फिर बाकी अंशों के क्रम से, घूमकर स्वामी से ठीक पहले वाले तक।
अत्रोदाहरणम् ॥ तत्र शुक्रमहादशादिनाद्या ९२ । ४२ । १७ इदमेव दशामानं वर्षस्थानाभिषिक्तं कल्पितम् ॥ तत्सर्वपात्यांशयोगेन । अनेन २८ । १६ । ३१ प्राग्वद्युक्तं लब्धो दिनादिस्सर्वग्रहाणामंतर्दशा ध्रुवकः ३ । १२ । २८ । ३० अनेन शुक्रस्य पात्यांशाः २७ । ७ गुणिताः षष्ट्योपर्युपरियुताः जाता दिनाद्या शुक्रदशायां शुक्रांतर्दशा २२ । ५१ । १३ । २६ एवं सर्वेषामप्यन्तर्दशास्साधनीयाः ॥
उप-अवधि का उदाहरण: शुक्र की 92 दिन 42 घटी की दशा में शुक्र की अपनी उप-अवधि बनती है। वह लगभग 22 दिन 51 घटी की है।