हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 7 · दशाएँ निकालना
दशानयनाधिकाराध्यायः
अथ ग्रहाणां वर्षेशफलवद्दशाफलमित्युक्तं तेजास्सिंहेन ॥वर्षेश्वरत्वविषये द्युसदां यदुक्तं पूर्वं फलन्निजदशासु तदेव चिन्त्यम् ॥श्रेष्ठञ्च मध्यमधमं च बलानुसारात्सम्यक् ततो ग्रहबलं प्रथमं विचिन्त्यम् ॥इति ग्रहाणां दशाफलानि ॥
आगे, तेजःसिंह यह कहते हैं। ग्रह की दशा (ग्रह का समय) वर्षेश (वर्ष का स्वामी) के रूप में उसके फलों जैसा फल देती है। ग्रहों के वर्षेश होने पर जो पहले कहा गया, वही उनकी अपनी दशाओं में लागू होता है। यह बल के अनुसार उत्तम, मध्यम या नीच होता है। इसलिए पहले ग्रह के बल को अच्छी तरह देखें। यहाँ ग्रहों की दशाओं के फल पूरे हुए।
सरल अर्थ: ग्रह की दशा: ग्रह वर्षेश के रूप में जो देता है, वही अपनी दशा में देता है। वह बल के अनुसार अच्छा, मध्यम या नीच होता है।
अथान्तर्दशानयनं वर्षतन्त्रे ॥
उप-अवधि निकालना: दशा को वर्ष की तरह मानकर उसी तरह बाँटें; दशा के स्वामी की अपनी उप-अवधि पहले आती है।
अयमर्थः ॥ पूर्वं हीनांशवशेन पात्यांशाश्चनिष्पादितास्तत्र पात्यांशयोगेन वर्षस्थानाभिषिक्तं दशामानं भजेल्लब्धमन्तर्द्दशानयने ध्रुवको दिनादिकस्तेन ग्रहपात्यांशाः पूर्ववद्गोमूत्रिकया गुणिताः षष्ट्योपर्युपरियुता ग्रहस्यान्तर्द्दशामानं दिनादिकं भवेत् ॥
उप-अवधि निकालना ऐसे होता है। दशा को बचे हुए अंशों के जोड़ से भाग दें। फिर हर ग्रह के बचे हुए अंश को उस संख्या से गुणा करें।
तत्र प्रथमतो महादशास्वामिन एवांतर्द्दशा । ततो लिखितक्रमेण तद्ग्रिमांतर्द्दशा ततस्सर्वाधिकांशग्रहानंतरम्पुनरपि हीनांशक्रमेण महादशास्वामिपृष्ठपर्यन्तमन्तर्दशा ज्ञेया ॥
उप-अवधियों का क्रम: पहले दशा का स्वामी, फिर बाकी अंशों के क्रम से, घूमकर स्वामी से ठीक पहले वाले तक।