दैवज्ञ वल्लभा · वराहमिहिर (परंपरा अनुसार)
अध्याय 10
मनोमुष्टिचिन्ताध्यायः
मेषे सिंहे वृश्चिके वा विलग्ने भौमार्काभ्यामन्विते वीक्षिते वा ।धातोश्चिन्तां सौरिचन्द्रात्मजाभ्यां मूलं युग्मे कुम्भकन्यामृगेषु ॥ १२ ॥
लग्न (उदय राशि) मेष, सिंह या वृश्चिक हो और उसमें मंगल और सूर्य बैठे हों या उसे देखें। तब मन की बात धातु के बारे में है। लग्न मिथुन, कुंभ, कन्या या मकर हो और उसमें शनि और बुध बैठे हों या उसे देखें। तब मन की बात पौधे के बारे में है।
सरल अर्थ: मंगल और सूर्य धातु बताते हैं। शनि और बुध पौधा बताते हैं।
विद्याद्ग्रहे तु विषमे किल धातुमूल जीवान् समे तु विपरीतमिदं विचिन्त्यम् ।
विषम राशि में क्रम धातु, पौधा, जीव है। सम राशि में उल्टा है।
बलिनौ भास्करभौमौ धातुकरौ संस्थितौ प्रश्ने ।
सूर्य और मंगल धातु बताते हैं। शनि और बुध पौधे। चंद्रमा, गुरु और शुक्र जीव।
मीनकर्कवृषचापतौलिभिश्चन्द्रशुक्रगुरुभिर्युतेक्षितैः ।
इन राशियों के साथ चंद्रमा, शुक्र और गुरु जीव बताते हैं। मिले-जुले ग्रह मिली-जुली चीज़ बताते हैं।