हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 6 · बारह भाव
द्वादशभावविचाराध्यायः
षष्ठाष्टव्ययभावेषु विचारं वैपरीत्यमाह सत्याचार्य्यः ॥सौम्याः पुष्टिम्पापा विपर्यये संश्रिता ग्रहाः कुर्युः ॥मृत्यादिषु निधनान्ता रिपुभावेषूत्क्रमात्फलं दद्युरिति ॥
सत्याचार्य छठे, आठवें और बारहवें भाव को देखने की उलटी रीति बताते हैं। उनमें बैठे अच्छे ग्रह वृद्धि लाते हैं। बुरे ग्रह उलटा करते हैं। वे उलटे क्रम से फल देते हैं। यह मृत्यु भाव से शुरू होकर अंत के भाव पर समाप्त होने वाले भावों में है। यह शत्रु भावों में भी ऐसा ही है।
सरल अर्थ: छठे, आठवें और बारहवें भाव में: अच्छे ग्रह उस भाव का कष्ट घटाते हैं और बुरे ग्रह बढ़ाते हैं। यह दूसरे भावों से उलटा है।
अयमर्थः ॥ अष्टमस्थाः सौम्यां मृत्युहानिं कुर्वंति ॥ पापा मृत्युवृद्धिं कुर्वंति ॥ द्वादशे सौम्या व्ययहानिं क्रूरा व्ययवृद्धिं षष्ठभावस्थाः सौम्याः शत्रुहानिं क्रूराः शत्रुवृद्धिं कुर्वंतीति सत्याचार्यमतम्॥
आठवें, बारहवें और छठे भाव में अच्छे ग्रह कष्ट, हानि और शत्रु घटाते हैं। बुरे ग्रह उन्हें बढ़ाते हैं। यह सत्याचार्य का मत है।
षष्ठे सौम्याः शत्रुवृद्धिं क्रूराःशत्रुहानिं कुर्वंतीति ताजिककर्तृमतम् ॥ तदग्रे ग्रहाणां भावफले प्रकटीभविष्यति॥
ताजिक आचार्यों का मत: छठे भाव में अच्छे ग्रह शत्रु बढ़ाते हैं और बुरे ग्रह घटाते हैं। यह आगे समझाया गया है।
अत्र विशेषमाह समरसिंहः ॥
जन्म में और वर्ष लग्न में एक ही राशि हो। तब ग्रह अच्छा हो या बुरा, अपने स्वभाव से पूरा अच्छा फल देता है।