हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 6 · बारह भाव
द्वादशभावविचाराध्यायः
जीर्णताजिके ॥ अत्र विशेषो भगवता गर्गेणोक्तः ॥नीचस्थो रिपुगेहस्थो ग्रहो भावविनाशकृत् ॥उदासीनगृहे मध्यो मित्रस्वक्षेत्रिकोणगः ॥स्वोच्चगश्च ग्रहोवश्यं भाववृद्धिकरः स्मृत इति ॥
जीर्ण ताजिक में: यहाँ पूज्य गर्ग ने एक खास बात बताई। जो ग्रह अपने नीच (नीचा बिंदु) में हो या शत्रु के घर में हो, वह भाव को नष्ट करता है। सम के घर में बैठा ग्रह मध्यम फल देता है। मित्र की राशि में, अपनी राशि में या त्रिकोण (भाग्य भाव) में बैठा ग्रह भाव को निश्चित ही बढ़ाता है। अपने उच्च (ऊँचा बिंदु) में बैठा ग्रह भी ऐसा ही करता है।
सरल अर्थ: नीचे बिंदु या शत्रु की राशि में ग्रह भाव को हानि देता है। मित्र या अपनी राशि में या ऊँचे बिंदु पर वह भाव की मदद करता है।
षष्ठाष्टव्ययभावेषु विचारं वैपरीत्यमाह सत्याचार्य्यः ॥
छठे, आठवें और बारहवें भाव में: अच्छे ग्रह उस भाव का कष्ट घटाते हैं और बुरे ग्रह बढ़ाते हैं। यह दूसरे भावों से उलटा है।
अयमर्थः ॥ अष्टमस्थाः सौम्यां मृत्युहानिं कुर्वंति ॥ पापा मृत्युवृद्धिं कुर्वंति ॥ द्वादशे सौम्या व्ययहानिं क्रूरा व्ययवृद्धिं षष्ठभावस्थाः सौम्याः शत्रुहानिं क्रूराः शत्रुवृद्धिं कुर्वंतीति सत्याचार्यमतम्॥
आठवें, बारहवें और छठे भाव में अच्छे ग्रह कष्ट, हानि और शत्रु घटाते हैं। बुरे ग्रह उन्हें बढ़ाते हैं। यह सत्याचार्य का मत है।
षष्ठे सौम्याः शत्रुवृद्धिं क्रूराःशत्रुहानिं कुर्वंतीति ताजिककर्तृमतम् ॥ तदग्रे ग्रहाणां भावफले प्रकटीभविष्यति॥
ताजिक आचार्यों का मत: छठे भाव में अच्छे ग्रह शत्रु बढ़ाते हैं और बुरे ग्रह घटाते हैं। यह आगे समझाया गया है।