हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 6 · बारह भाव
द्वादशभावविचाराध्यायः
द्वादशभावानां संज्ञा समरसिंहेनोक्ता ॥तनु १ धन २ सहज ३ सुहृत् ४ सुत ५ रिपु ६ जाया ७ मृत्यु ८ धर्म ९ कर्मा १० याः ११ ॥व्यय १२ इति भावा द्वादश कार्यस्थानानि लग्नाद्या इति ॥
बारह भावों के नाम समरसिंह ने बताए हैं। तनु (देह) 1, धन (संपत्ति) 2, सहज (साथ जन्मा) 3, सुहृत (मित्र) 4, सुत (संतान) 5, रिपु (शत्रु) 6। जाया (पत्नी) 7, मृत्यु 8, धर्म (कर्तव्य) 9, कर्म (काम) 10, आय (लाभ) 11, व्यय (हानि) 12। ये बारह भाव हैं, जो अलग-अलग बातों के स्थान हैं। ये लग्न (उदय राशि) से शुरू होते हैं।
सरल अर्थ: बारह भावों के नाम: देह, धन, भाई, मित्र, संतान, शत्रु, पत्नी, अंत, कर्तव्य, काम, लाभ, हानि।
अथ सामान्यतो भावविचार उक्तोब्दतन्त्रे ॥
ताजिक नीलकंठी 9.1 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
अत्र स्वामिशुभग्रहाणां युतौ दृष्टा वा तद्भावसंबन्धि स्वस्य सौख्यं कोर्थः ॥ तद्भावोक्तशुभपदार्थानां वृद्ध्या अशुभपदार्थानान्नाशेन च सुखम् ॥ पापैस्तद्भावोक्तोऽशुभपदार्थवृद्ध्या शुभपदार्थनाशेन च स्वस्य दुःखमेवम्मिश्रैः सौम्यपापैर्मिश्रं शुभमशुभञ्च ॥ तत्र सौम्याधिक्ये सुखाधिक्यन्दुष्टं फलं पापाधिक्ये दुःखाधिक्यशुभफलं ज्ञेयम् ॥ तुल्यत्वे क्रूरसौम्यानां बलाबलविवेकेन फलनिर्देशः ॥
भाव के स्वामी और अच्छे ग्रह हों तो सुख। बुरे ग्रह हों तो दुख। मिले हुए ग्रह हों तो मिला-जुला फल। बराबर हों तो बल देखकर बताएँ।
अत्र भावेशमित्रग्रहेण दृष्टो युतो वा भावः स्वफलप्रदो वा ज्ञेयः ॥ भावेशशत्रुणा सौम्येनापि युतो दृष्टो वा भावः स्वफलनाशको ज्ञेयः ॥ भावाधीशोपि लग्नाद्भावाद्वा केंद्रगो भावशुभफलवृद्धिदः ॥ षष्ठाष्टमद्वादशस्थो भावफलनाशको ज्ञेय इति विशेषः ॥
भाव के स्वामी के मित्र भाव की मदद करते हैं, शत्रु बिगाड़ते हैं। केंद्र में स्वामी मदद करता है। छठे, आठवें या बारहवें भाव में स्वामी भाव बिगाड़ता है।