हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 6 · बारह भाव
द्वादशभावविचाराध्यायः
उक्तञ्च यादवेन ॥भावम्परस्यानधिगम्य धीमान्दृष्टेपि वक्तुं सहिताहितं क्षमः ॥तथैव तत्त्वादिकभावजातं शुभाशुभन्तद्विवृणोम्यथाहम् ॥
समझदार व्यक्ति दूसरे का भाव (मन की स्थिति) नहीं जानता। फिर भी कुंडली देखकर वह बता सकता है कि उसके लिए क्या अच्छा है, क्या बुरा। उसी तरह मैं अब 'तत्त्व' से शुरू होने वाले भावों के समूह के अच्छे और बुरे फल समझाता हूँ। (हमारा पाठ यहाँ स्पष्ट नहीं है: भावों को 'तत्त्व' से शुरू होने वाला कहा गया है, जबकि अध्याय का नाम तनु भाव से शुरू होता है।)
सरल अर्थ: परिचय: दूसरे का मन जाने बिना भी समझदार व्यक्ति कुंडली देखकर उसका भला-बुरा बता सकता है। आगे भावों के अच्छे-बुरे फल बताए जाते हैं।
द्वादशभावानां संज्ञा समरसिंहेनोक्ता ॥
बारह भावों के नाम: देह, धन, भाई, मित्र, संतान, शत्रु, पत्नी, अंत, कर्तव्य, काम, लाभ, हानि।
अथ सामान्यतो भावविचार उक्तोब्दतन्त्रे ॥
ताजिक नीलकंठी 9.1 वाला ही श्लोक है; उसका अर्थ वहाँ देखें।
अत्र स्वामिशुभग्रहाणां युतौ दृष्टा वा तद्भावसंबन्धि स्वस्य सौख्यं कोर्थः ॥ तद्भावोक्तशुभपदार्थानां वृद्ध्या अशुभपदार्थानान्नाशेन च सुखम् ॥ पापैस्तद्भावोक्तोऽशुभपदार्थवृद्ध्या शुभपदार्थनाशेन च स्वस्य दुःखमेवम्मिश्रैः सौम्यपापैर्मिश्रं शुभमशुभञ्च ॥ तत्र सौम्याधिक्ये सुखाधिक्यन्दुष्टं फलं पापाधिक्ये दुःखाधिक्यशुभफलं ज्ञेयम् ॥ तुल्यत्वे क्रूरसौम्यानां बलाबलविवेकेन फलनिर्देशः ॥
भाव के स्वामी और अच्छे ग्रह हों तो सुख। बुरे ग्रह हों तो दुख। मिले हुए ग्रह हों तो मिला-जुला फल। बराबर हों तो बल देखकर बताएँ।