हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 6 · बारह भाव
द्वादशभावविचाराध्यायः
अत्र सर्वापेक्षया लग्नस्थो ग्रहो बली तस्माद्दशमस्थो हीनबलः ॥ एवं सर्वत्र द्वादशाष्टमषष्ठभावा गणितागता अधिष्ठितग्रहदीप्तांशानतिक्रम्य वर्तंते तदा शुभफलदा इति ॥ एवं शुभभावेषु ग्रहास्स्वदीप्तांशमध्येष्वत्यन्तं शुभाः ॥ तदतिक्रमे न्यूनफलदा इत्यनुक्तमपि ज्ञेयम् ॥
यहाँ सबमें लग्न (उदय राशि) में बैठा ग्रह सबसे बलवान है। दसवें भाव का ग्रह उससे कम बलवान है। यही क्रम हर जगह चलता है। गणना से मिले बारहवें, आठवें और छठे भावों को लें। वे अपने भीतर बैठे ग्रहों के दीप्त अंश (ग्रह के प्रकाश की सीमा) के पार हो सकते हैं। तब वे अच्छा फल देते हैं। उसी तरह अच्छे भावों में बैठे ग्रह अपने दीप्त अंश के भीतर बहुत अच्छे होते हैं। जब वे उसके पार जाते हैं, तो कम फल देते हैं। यह बिना कहे भी जान लेना चाहिए।
सरल अर्थ: लग्न सबसे बलवान स्थान है। छठे, आठवें और बारहवें भाव के ग्रह प्रकाश की सीमा के पार अच्छा फल देते हैं। अच्छे भावों में वे सीमा के भीतर सबसे अच्छे रहते हैं।
भावविचारे विशेषमाह यादवः ॥
मान लो जन्म में भाव का स्वामी ग्रह इस वर्ष अधिकार वाला हो। और बलवान भी हो, तो वह उस भाव का लाभ देता है। भाव को न देखे तो फल सपने जैसा होता है।
अन्योपि विशेष उक्तो हायनसुंदरे ॥
लग्न का स्वामी किसी भाव के स्वामी के साथ हो तो उस भाव की मदद करता है। आठवें के स्वामी के साथ हो तो उसे हानि पहुँचाता है।
अथ लग्नेशो यद्भावस्वामिना सहेत्थशालं करोति तद्भावसम्बन्धिपदार्थानां वर्षे लाभसुखादिकं वाच्यम् । तत्रापि मणऊखल्लासरहद्दयोगादिसंभवे इत्थशालफलं न वाच्यम् ॥ एवमित्थशालासंभवेपि यमयानक्ततंबीरयोगादौ फलं ग्रंथोक्तं वाच्यमिति भावविचाराध्यायानुक्तमपि ज्ञेयम् ॥
लग्न का स्वामी भाव के स्वामी से इत्थशाल में हो तो उस भाव का लाभ मिलता है। दूसरे संबंध उसे रोक सकते हैं या अपना फल दे सकते हैं।