हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 5 · वर्षेश और मुंथा
वर्षेशादिविचाराध्यायः
अथ वर्षेशविचारः ॥ उक्तञ्च योगसुधानिधौ॥विविधभावविभूषणविग्रहा सुनयनानयनाश्चितमन्मथा॥युवतिवन्न विभाति पतिं विना शरदतश्शरदाम्पतिरुच्यते ॥
अब वर्षेश (वर्ष का स्वामी) पर विचार। योगसुधानिधि में कहा गया है: एक युवती का शरीर कई भावों और गहनों से सजा हो सकता है। उसकी सुंदर आँखें प्रेम जगा सकती हैं। फिर भी वह पति के बिना नहीं चमकती। वर्ष भी स्वामी के बिना नहीं चमकता। इसलिए वर्ष का स्वामी बताया जाता है।
सरल अर्थ: वर्षेश क्यों: जैसे युवती पति के बिना नहीं चमकती, वैसे वर्ष को स्वामी चाहिए।
अथ पञ्चाधिकारिषु त्रैराशिकेशसत्वादादौ त्रैराशिकेश्वर उच्यते ॥
समूह का स्वामी वर्ष के पाँच अधिकारी ग्रहों में से एक है, इसलिए पहले बताया जाता है।
उक्तञ्च ताजिकभूषणे ॥
वर्षेश जानने के लिए पहले चार राशियों के समूह का स्वामी निकालो, दिन या रात देखकर।
तत्र त्रैराशिकशब्देन किमुच्यत इति चेदत्रोच्यते ॥ मेषादिद्वादशराशीनां मध्ये मेषादिचतुष्टयं प्रथमो राशिस्सिंहादिचतुष्टयं द्वितीयो राशिः धनुरादिचतुष्टयं तृतीयोराशिः ॥ एवं निष्पन्नास्त्रयो राशयस्त्रैराशिकशब्दवाच्याः॥
त्रैराशिक का अर्थ है चार-चार राशियों के तीन समूह: मेष से कर्क, सिंह से वृश्चिक, धनु से मीन।