हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 2 · दृष्टि, बल और फल
दृष्टिसाङ्गबलेष्टकष्टाद्यानयनाधिकारः
अयमर्थः ॥ लग्नस्थग्रहस्य भोग्यभागादारभ्य सप्तमभुक्तभागपर्यन्तं यावद्दृष्टिः सा दक्षिणा । एवं सप्तमाच्च लग्नं यावद्वामदृष्टिस्सा दक्षिणदृष्ट्यऽपेक्षया सबला ज्ञेयेति ॥
इसका अर्थ यह है। लग्न (उदय राशि) में खड़ा एक ग्रह लीजिए। उसकी दृष्टि (ग्रह की नज़र) लग्न में बचे हुए अंशों से चलती है। वह सातवें में बीत चुके अंशों पर समाप्त होती है। यह दाईं दृष्टि है। इसी तरह सातवें से लग्न तक की दृष्टि बाईं दृष्टि है। उसे दाईं दृष्टि से अधिक बलवान जानना चाहिए।
सरल अर्थ: दाईं दृष्टि: ग्रह के स्थान से सातवें तक। बाईं दृष्टि: सातवें से घूमकर लग्न तक, उसे अधिक बलवान कहा गया है।
उदाहरणमाह समरसिंहः॥
बाईं दृष्टि का उदाहरण: पृथ्वी के केंद्र चौथे भाव पर पड़ी दृष्टि देखें। वह मध्य दसवें भाव की दृष्टि से अधिक बलवान है।
अस्यार्थः दशमदृष्टेस्सकाशाद्भकेन्द्रोपरि या दृष्टिस्सा सबला एवं सर्वत्र ज्ञेयम्॥
अर्थ: केंद्र राशि चौथे भाव पर पड़ी दृष्टि दसवें भाव की दृष्टि से अधिक बलवान है।
यथा सप्तमस्थग्रहस्य लग्नाद्दशमे चतुर्थे च पादमिता दृष्टिरस्ति ॥ परन्तु चतुर्थदृष्टिर्वामदृष्टित्वाद्दशमदक्षिणदृष्ट्यपेक्षया इत्थशालादियोगेष्वन्ययोगेष्वपि वासबलाज्ञेयेति ॥
बाईं दृष्टि का उदाहरण: सातवें में खड़ा ग्रह चौथे और दसवें को 15 से देखता है। चौथे की दृष्टि बाईं है और अधिक बलवान।