वीरसिंहावलोक · अध्याय 42
शूल — कर्मविपाकः
शास्त्रीय मत, चिकित्सा सलाह नहीं।
नीचे दिया हिंदी पाठ संस्कृत से हमारा अनुवाद है।
Shula (colic) - past deeds
अथ शूलरोगस्य कर्मविपाकमाह । याचितारमर्किंचनं ब्राह्मणं श्रुताध्यपनसंपन्नातिशांतमाहूय यो न प्रयच्छति स जठरशूलरोगवान्भवति कदाचिदाध्मानी भवति स कृच्छ्रातिकृच्छ्रचांद्रायणानि कुर्यात् वस्त्राणि दद्यात् अन्यच्च संध्योपासनादिभ्रष्टोऽन्यजन्मनि बस्तिशूली भवति । स्वर्णद्वादशकं दद्यात् । यथाविभवं ब्राह्मणभोजनं हिरण्यं च दद्यात् ।
आगे ग्रंथ शूल रोग के पूर्व कर्मों का फल बताता है। कोई निर्धन ब्राह्मण आकर माँगे। वह विद्वान है, वेद पढ़ाता है और बहुत शांत है। ग्रंथ के अनुसार जो उसे बुलाकर भी कुछ नहीं देता, उसे पेट का शूल हो सकता है। कभी-कभी पेट फूलना भी होता है। वह कृच्छ्र व्रत, अतिकृच्छ्र (इससे कठिन व्रत) और चांद्रायण (चंद्र की कला के अनुसार व्रत) करे। वह कपड़े दान करे। और जिसने संध्या-वंदन जैसे कर्म छोड़ दिए, उसे दूसरे जन्म में मूत्राशय का शूल हो सकता है। वह सोने के बारह टुकड़े दान करे। वह जितना हो सके, ब्राह्मणों को भोजन कराए और सोना दे।
Shula (colic) - past deeds
यो मातापितृभ्यां प्रवृत्तं मैथुनं शृणोति स कर्णशूली भवति पश्चाद्बधिरः किंचिदेव शृणोति वा । तद्विष्णोरित्यष्टोत्तरायुतं जपेत् पुरुषसूक्तं वा । अपामार्जनस्तोत्राभिमंत्रितं जलं पिबेत् ।
ग्रंथ के अनुसार जिसने अपने माता-पिता को मिलन करते हुए सुना, उसके कान में तेज़ दर्द हो सकता है। बाद में वह बहरा हो सकता है, या बहुत थोड़ा ही सुन पाता है। वह "तद्विष्णोः" से आरंभ होने वाले वैदिक मंत्र का 10,008 बार जप (मंत्र जप) करे। या वह पुरुषसूक्त (वैदिक सूक्त) का पाठ करे। वह अपामार्जन स्तोत्र से मंत्रित किया हुआ जल पिए।
Shula (colic) - past deeds
शूलेन शूली भवति मनुष्याणां च हिंसकः ।पलेनाथ तदर्द्धेन तदर्द्धार्द्धेन वा कृतम् ॥
जिसने भाले से मनुष्यों को चोट पहुँचाई हो, उसे शूल (पेट का दर्द) हो सकता है। [इसलिए एक भाला बनवाए,] एक पल (लगभग 48 ग्राम का तौल) का। या आधे पल का, या चौथाई पल का।
Shula (colic) - past deeds
सौवर्णं राजतं वापि शूलं कुर्यात्प्रयत्नतः ।ताम्रेण वाऽयसा वापि खादिरेणापि शक्तितः ॥
भाला ध्यान से सोने या चाँदी का बनवाए। या जितना हो सके, ताँबे, लोहे या खैर (खैर का पेड़) की लकड़ी का।
Shula (colic) - past deeds
रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य तिलानामुपरि न्यसेत् ॥तिलानां तु परीमाणं द्रोणं वापि तदर्धकम् ।तदर्धं वा यथाशक्तया पूजयेद्ब्राह्मणं शुचिः ॥
उसे लाल कपड़े में लपेटकर तिलों के ऊपर रखे। तिल एक द्रोण (अनाज का माप) हों, या उसके आधे, या उससे भी आधे, जितना हो सके। वह शुद्ध होकर ब्राह्मण की पूजा करे।
Shula (colic) - past deeds
अर्घ्यादिमूलमंत्रेण षोडशैवोपचारकान् ।क्रियाविद्ब्राह्मणः पूजां कृत्वा होमं प्रकल्पयेत् ॥
मूल मंत्र से अर्घ्य (स्वागत में दिया जाने वाला जल) आदि सोलह उपचार अर्पित करे। विधि जानने वाला ब्राह्मण पूजा करके फिर होम (अग्नि में आहुति) की व्यवस्था करे।
Shula (colic) - past deeds
शूलस्य दक्षिणे पार्श्वे स्थंडिलाग्निः प्रणीयते ।समिदाज्यतिलान्हुत्वा पुरुष एवेति मंत्रतः ॥
भाले के दाहिनी ओर ज़मीन के ऊँचे टुकड़े पर वेदी की अग्नि जलाई जाती है। "पुरुष एव" से आरंभ होने वाले वैदिक मंत्र से लकड़ी, घी और तिल की आहुति दे।
Shula (colic) - past deeds
त्र्यंबकेणाज्यहोमं च विद्वांस्तत्र प्रकल्पयेत् ।यत इंद्रभयामह इत्यनेन तिलान्पुनः ॥ततः शांतिं प्रकल्पयेत्
विद्वान वहाँ त्र्यंबक मंत्र से घी की आहुति भी दे। फिर "यत इंद्र भयामहे" से आरंभ होने वाले मंत्र से फिर तिलों की आहुति दे। उसके बाद शांति कर्म की व्यवस्था करे।
Shula (colic) - past deeds
तेनोदकेन चासिंचेच्छूलिनं रोगिणं नरम् ।ततो हुतवते शूलं संपूज्यैव स्वशक्तितः ॥
उस जल से शूल रोग वाले रोगी पर छिड़काव करे। फिर अपनी शक्ति के अनुसार भाले की पूजा करके [उसे] होम (अग्नि में आहुति) करने वाले को दे।
Shula (colic) - past deeds
दद्यात्सदक्षिणं तं तु प्राङ्मुखाय उदङ्मुखः ।मंत्रेणानेन परया भक्तया सद्योहरिं स्मरेत् ॥
वह उसे दक्षिणा (आचार्य की दक्षिणा) के साथ उस ब्राह्मण को दे, जिसका मुँह पूर्व की ओर हो, और खुद उत्तर की ओर मुँह करे। इस मंत्र से और गहरी भक्ति से वह तुरंत हरि को याद करे।
Shula (colic) - past deeds
त्वं शूलब्रह्मणा सृष्ट त्वं पुरत्रयनाशन ।दैत्यानां दानवानां च शंकरस्यायुधं तथा ॥
"हे शूल, तुम्हें ब्रह्मा ने बनाया। तुमने तीन पुरों का नाश किया, और दैत्यों तथा दानवों (राक्षसों के वर्ग) का भी। तुम शंकर के हथियार भी हो।"
Shula (colic) - past deeds
कुक्षिस्थमथपार्श्वस्थमथ वा पृष्ठसंगतम् ।शूलं विनाशय त्वं मे महादेवेन धारित ॥
"तुम्हें महादेव ने धारण किया है। मेरे शूल का नाश करो, चाहे वह पेट में हो, बगल में या पीठ में।"
यह दान का मंत्र है।
Shula (colic) - past deeds
ततः स्नात्वा तु भुंजीत ब्राह्मणैर्बंधुभिः सह ।शूलहिंसासमुत्पन्नां वेदनामाशु नाशयेत् ॥
फिर स्नान करके ब्राह्मणों और संबंधियों के साथ भोजन करे। ग्रंथ के अनुसार इससे भाले से चोट पहुँचाने के कारण हुई पीड़ा जल्दी शांत होती है।
यह शूल रोग को शांत करने वाली त्रिशूल की विधि है।