मुहूर्तमार्तण्ड · नारायण दैवज्ञ कृत
अध्याय 2 · नक्षत्रों के प्रकार
नक्षत्रप्रकरणम्
ब्राह्मं त्र्युत्तरयुग् ध्रुवं स्थिरमथो पूर्वा मघा याम्यभं क्रूरोग्रं श्रवणत्रयादितियुता स्वाती चराख्या चला । दस्रार्काभिजिदीज्यभं लघु तथा क्षिप्रं च मैत्रांतिमेंदुत्वाष्ट्रं मृदु मैत्रमग्निभविशे मिश्रे च साधारणे ॥ २ ॥
रोहिणी और तीनों उत्तरा उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढ़ा, उत्तरा भाद्रपद स्थिर हैं। इन्हें ध्रुव भी कहते हैं। तीनों पूर्वा पूर्वा फाल्गुनी, पूर्वाषाढ़ा, पूर्वा भाद्रपद, मघा और भरणी क्रूर हैं। इन्हें उग्र भी कहते हैं। स्वाति, पुनर्वसु और श्रवण से तीन श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा चर हैं। इन्हें चल भी कहते हैं। अश्विनी, हस्त, अभिजित और पुष्य हल्के हैं। इन्हें क्षिप्र भी कहते हैं। अनुराधा, रेवती, मृगशिरा और चित्रा कोमल हैं। इन्हें मित्र भी कहते हैं। कृत्तिका और विशाखा मिले-जुले हैं। इन्हें साधारण भी कहते हैं।
सरल अर्थ: नक्षत्र इन समूहों में बँटे हैं: स्थिर, उग्र, चर, हल्के, कोमल और मिले-जुले।
भेशा दस्रयमाग्निकेंदुगिरिशाः प्रोक्ता अदित्यंगिरःसर्पाः कव्यभुजो भगोर्यमरविस्त्वष्टा समीरः क्रमात् । इंद्राग्नीत्वथ मित्र इंद्रनिर्ऋतिर्नीरं च विश्वे विधिवैकुंठो वसुपाश्यजैकचरणाहिर्बुध्न्यपूषाभिधाः ॥ १ ॥
अभिजित के साथ अट्ठाईस नक्षत्रों में, अश्विनी से रेवती तक, हर एक का अपना स्वामी देवता है।
मूलाहींद्रशिवं च दारुणमदस्तीक्ष्णं मुनींद्रैः स्मृतं संज्ञातुल्यमिहाचरंति सुधियः कार्यं हि संसिद्धये । सूर्याद्याः स्थिरचंचलोग्रमिलितः क्षिप्रो मृदुर्दारुणः क्षीणेंद्वर्कयमारराहुशिखिनः पापा बुधस्तैर्युतः ॥ ३ ॥
कठोर नक्षत्र कठोर काम के लिए ठीक हैं। हर वार का अपना स्वभाव है। कुछ ग्रह बुरे हैं।
अह्नः स्युः शिवसार्पमित्रपितरो वस्वंबुविश्वेभिजित्केंद्रैंद्राग्निनिशाचरा अपि जलाधीशोर्यमाख्यो भगः । रात्रेः स्युः स्मरहा त्रयोऽजचरणात्पंचाश्वितोऽथोदितिर्जीवो विष्णुरिनास्त्रयस्तिथिलवाः कर्मैषु भोक्तं स्मृतम् ॥ ४ ॥
दिन और रात के पंद्रह-पंद्रह भागों के स्वामी नक्षत्र देवता हैं। हर भाग में उसी देवता के नक्षत्र का काम करें।