हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 8 · मास कुंडली और मासिक फल
मासप्रवेशादिविचाराध्यायः
अत्र लग्नेश्वरांशनाथस्य यद्भावांशस्वामिना स्नेहदृष्टिर्योगो वा चंद्रस्यापि स्नेहदृष्टिर्योगो वा तदा भावोक्तसकलपदार्थानाम्पूर्वोक्तानाम्मासे सुखं वाच्यम् ॥ भावांशस्वामी उदितः स्वोच्चगो वा तदा अत्यंतं तद्भावोत्थशुभपदार्थानां सुखं वाच्यम् ॥
यहाँ लग्न (उदय राशि) के स्वामी के नवांश (राशि का नौवाँ भाग) का स्वामी लें। मान लें उसकी किसी भाव के नवांश के स्वामी से मित्र दृष्टि या युति है। चंद्रमा की भी वहाँ मित्र दृष्टि या युति हो, तो उस मास में सुख कहना चाहिए। यह सुख उस भाव की पहले बताई सब बातों के लिए है। अगर भाव के नवांश का स्वामी उदित हो या अपने उच्च (ऊँचा बिंदु) में हो, तो सुख सबसे ज़्यादा कहना चाहिए। यह सुख उस भाव की अच्छी बातों से आता है।
सरल अर्थ: मास का फल: नवांश स्वामियों के बीच मित्र दृष्टि या युति उस भाव के लिए सुख लाती है। चंद्रमा से भी ऐसा होता है। उदित या उच्च स्वामी उसे पूरा देता है।
एवं लग्नेश्वरांशनाथस्य यद्भावांशस्वामिना क्रूरदृष्टिश्चंद्रस्यापि तत्र क्रूरदृष्टिस्तदा तद्भावोत्थं दुःखं वाच्यम् ॥ भावांशस्वामी अस्तंगतश्चेत्तदा अत्यन्तमशुभं तद्भावोत्थं ज्ञेयमिति विशेषः ॥
मास का फल: नवांश स्वामियों के बीच, और चंद्रमा से, कठोर दृष्टि उस भाव के लिए दुख लाती है। अस्त स्वामी उसे और बुरा कर देता है।
विशेषान्तरमुक्तं वामनेनैव ॥
जब तक स्थिति रहती है, फल रहता है। उन्हें एक-एक करके चलाते हुए पूरे मास का फल कहें।
अयमर्थः ॥ लग्नेश्वरांशनाथभावांशनाथचंद्राणां प्रत्यहं गच्छतां यावत्तद्राशिसंचारस्तावत्कालमेव शुभं फलम् ॥ अथ तदनंतरं यद्येकस्य द्वयोर्वा तद्राश्यवस्थितिरन्यस्य राश्यंतरं संचारो विपरीतः स्यादथवा सर्वेषां राश्यंतरस्तत्र यथा मित्रशत्रुदृष्टियोगो दृष्ट्याभावो वा तथातथा शुभाशुभमध्यमफलं वाच्यमिति ॥
मास का फल कब तक रहता है: जब तक तीनों ग्रह अपनी राशियों में रहते हैं। अगर कोई चल दे, तो नई दृष्टियों से फल फिर से कहें।