HomeLibraryPhaladeepikaCh.14Verse 19
Phaladeepika
Chapter 14 · roganirṇaya · रोगनिर्णय · Verse 19
Sanskrit · DevanāgarīPhaladeepika manuscript tradition
वृक्षाम्बुकाष्टायुधजं हयाङ्ग
मृगे तु शूलाचिधीभ्रमाद्यैः ।
कुम्भे तु कासज्वरयक्ष्मरोगै\-
र्जले विपद्वा जलरोगतोऽन्त्ये
IAST Transliteration
vṛkṣāmbukāṣṭāyudhajaṃ hayāṅga mṛge tu śūlācidhībhramādyaiḥ | kumbhe tu kāsajvarayakṣmarogai\- rjale vipadvā jalarogato'ntye
TranslationsTwo-source verified
English

If Dhanus be the Rasi under reference, death will be due to a tree, water, wood or weapon. If the Rasi be Makara, death will be by stomach-ache, want of appetite or aberration of mind, etc. If Kumbha, it will be by cough, fever and consumption; lastly, if Meena be the Rasi concerned, death will be by drowning or by some watery diseases such as ascitis (Jalodara).

Hindi

(घ) ऊपर कई बार राशियों के रोग/दोष का हवाला दिया गया है। ग्रहों के रोग/दोष तो बताये हैं। किस-किस राशि के कौन-कौन से रोग स्वाभाविक हैं, अब यह बताते हैं: (१) मेष राशि — पित्त के कारण ज्वर, उष्णता (गर्मी के कारण उत्पन्न रोग, लू लगना आदि), जठराग्नि (पेट में भोजन पचाने वाली जो अग्नि है) के रोग। (२) वृष — त्रिदोष (वात, पित्त, कफ) के उत्पात से, शस्त्र से, अग्नि से जलने के कारण। (३) मिथुन — श्वास की बीमारी, दमा, उष्णशूल (पित्त के कारण जो तीव्र दर्द होते हैं)। (४) कर्कट — पागलपन, उन्माद, वात के कारण रोग, अरुचि (भोजन में अरुचि आदि लक्षण वाले रोग — anorexia)। (५) सिंह — जंगली पशुओं के कारण मृत्यु, ज्वर, स्फोट (फोड़ा), शत्रुओं के कारण। (६) कन्या — स्त्रियों के कारण, गुप्तरोग (मूत्रेन्द्रिय या जननेन्द्रिय सम्बन्धी रोग), ऊपर से गिरने से। (७) तुला — धीज्वर (brain fever), सन्निपात। (८) वृश्चिक — प्लीहा (तिल्ली), संग्रहणी, पाण्डु रोग। (९) धनु — पेड़ के कारण (कोई पेड़ गिर जाने से या किसी पेड़ को काटते समय), जल, लकड़ी के कारण (लकड़ी चीरते समय, या लकड़ी की चोट से), शस्त्र से। (१०) मकर — शूल (पेट का दर्द — एपिण्डीसाइटिज़ आदि, पेट में फोड़ा आदि, colic pain), अरुचि-मन्दारित या बुद्धिभ्रम (नर्वस-स्नायु मण्डल की अव्यवस्था या रोग के कारण संयत विचार करने की शक्ति जब नष्ट हो जाती है) आदि से। (११) कुम्भ — खाँसी, ज्वर, क्षय। (१२) मीन — पानी से, पानी में डूबने से, जल रोगों से।

Have a question about this verse?

Ask the VedicPupil AI — trained on the complete classical corpus.

Ask about this verse