हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 5 · वर्षेश और मुंथा
वर्षेशादिविचाराध्यायः
अत्र वर्षेशसामान्यफलमाह समरसिंहः ॥सपदि शुभयुतदृष्टः षष्ठाष्टांत्य ६।८।१२ गृहवर्जितोभ्युदितः॥सर्वाधिकारयुक्तो जन्मनि वर्षे च सदृशबलः ॥
यहाँ समरसिंह वर्षेश (वर्ष का स्वामी) का सामान्य फल बताते हैं। वर्षेश अच्छे ग्रहों से जुड़ा या देखा गया है। वह छठे, आठवें या बारहवें भाव में नहीं है। वह उदय है। उसके पास सब अधिकार हैं। उसका बल जन्म में और वर्ष में बराबर है।
सरल अर्थ: वर्षेश, सबसे अच्छी स्थिति। अच्छे ग्रहों से जुड़ा या देखा गया, छठे, आठवें या बारहवें में नहीं। उदय, सब अधिकार वाला, जन्म और वर्ष में बराबर बलवान।
तदशेषमुत्तमं स्यात्स्वामित्वं वपुषि बलमतोव सुखम् ॥
वर्षेश, पूरे अच्छे फल: अधिकार, शरीर का बल, सुख और ऊँचा पद, फिर फल जन्म कुंडली के अनुसार चलते हैं।
अयमर्थः । वर्षेशो जन्मनि सत्स्थानगतः शुभदृष्टश्चेद्भवति । तदा शुभं वर्षफलमविकलं स्यात् । दुष्टस्थानादिगतः पापदृष्टश्चेद्भवति तदा दुष्टफलमविकलं वाच्यम् ॥ मिश्रत्वे मिश्रफलम् ॥
वर्षेश, अच्छे, बुरे और मिले-जुले फल। अच्छी जगह और अच्छे ग्रह तो अच्छा साल; बुरी जगह और बुरे ग्रह तो कठिन साल; मिला हो तो मिला-जुला।
ताजिकसारे ॥
वर्षेश केंद्र, त्रिकोण या ग्यारहवें में हो और अच्छा ग्रह हो: सुखद साल। छठे, आठवें या बारहवें में कमज़ोर हो: कठिन साल।