हायनरत्न · बलभद्र कृत
अध्याय 5 · वर्षेश और मुंथा
वर्षेशादिविचाराध्यायः
गणेशदैवज्ञमतेन पंचाधिकारिमध्ये जन्मनि वर्षलग्ननिरीक्षकस्तत्र विषयव्यवस्थात्रयाणामेषां मध्ये यः ॥ स्थानादिषड्बलेनाधिकबलस्स एव वर्षेशः ॥
गणेश दैवज्ञ के मत में इन स्थितियों के लिए तीन ग्रह हैं। एक वह ग्रह जो पाँचों में से जन्म कुंडली में वर्ष लग्न (उदय राशि) को देखता है। इन तीनों में जो छह प्रकार के बल, स्थान बल आदि में अधिक बलवान हो, वह वर्षेश (वर्ष का स्वामी) है।
सरल अर्थ: वर्षेश, गणेश का मत: तीन विकल्पों (मुंथा का स्वामी, वर्ष लग्न का स्वामी, जन्म में वर्ष लग्न को देखने वाला ग्रह) में अधिक बलवान जीतता है।
ननु पूर्वं यादवेन बहुवीर्यखेट उक्तस्तत्र बहुवीर्यखेटः सामान्यपंचवर्ग्यादशाधिकबलः विशेषबलः पंचरूपाधिकबलो भवति ॥ नतु तन्न्यूनबलः ॥ अत्र तु त्रयाणां मध्ये यस्यैव किञ्चिद्बलाधिक्यं तस्यैव वर्षेश्वरत्वमिति सर्वंसुस्थम् ॥
वर्षेश, 'बहुत बल' शब्द: इसका अर्थ साफ़ बढ़त है, पर यहाँ तीनों में थोड़ी बढ़त भी काफ़ी है।
यदैते त्रयोपि समबलास्तदा यादवगणेशदैवज्ञताजिकतिलकोक्त्या मुथहेश एव वर्षेश इति तत्वम् ॥
वर्षेश, बल बराबर: मुंथा का स्वामी वर्षेश है।
अथाज्ञातजन्मनः प्रश्नपत्रे वर्षेशानयनं ताजिकसारे ॥
प्रश्न कुंडली से वर्षेश। प्रश्न लग्न का स्वामी, जन्म लग्न के स्वामी की जगह चौथे का स्वामी। प्रश्न लग्न से मुंथा का स्वामी, समूह का स्वामी और दिन का…